Con tuổi mới lớn hay cãi bố mẹ chủ yếu vì các em đang tập làm người tự lập, và cách hiệu quả nhất để gỡ là đổi vai: từ người ra lệnh sang người cùng bàn luật. Cụ thể là giữ chặt vài điều không thương lượng (an toàn, sức khoẻ, tôn trọng), thả lỏng nhiều điều còn lại (đầu tóc, quần áo, sở thích), nghe con nói hết trước khi trả lời, và không làm con mất mặt trước người khác. Nghiên cứu về tuổi vị thành niên cho thấy các cuộc cãi vã này thường tăng ở đầu tuổi dậy thì rồi dịu dần — nó là một giai đoạn, không phải dấu hiệu gia đình đổ vỡ.
Vì sao con bỗng "khó bảo"
Năm 1904, nhà tâm lý học người Mỹ G. Stanley Hall gọi tuổi thiếu niên là giai đoạn "bão tố và căng thẳng". Hình ảnh ấy bám rất lâu trong cách người lớn nhìn tuổi mới lớn. Các nghiên cứu về sau, trong đó có công trình của Laurence Steinberg, cho thấy bức tranh nhẹ hơn: phần lớn thiếu niên vẫn giữ quan hệ tốt với bố mẹ; xung đột có tăng ở đầu tuổi dậy thì, nhưng chủ yếu xoay quanh chuyện thường ngày — dọn phòng, giờ về, quần áo, điện thoại — và thường dịu dần ở cuối tuổi thiếu niên.
Đằng sau những cuộc cãi ấy là vài thay đổi có thật:
- Nhu cầu tự quyết. Con muốn được đối xử như người lớn, được chọn bạn, chọn sở thích, chọn cách sống. Mỗi lần bố mẹ quyết thay là một lần con thấy bị coi như trẻ con.
- Bạn bè quan trọng hơn. Ý kiến của bạn bè bỗng nặng ngang, có khi hơn, lời bố mẹ.
- Não đang phát triển không đều. Các vùng não xử lý cảm xúc và phần thưởng nhạy hơn hẳn trong tuổi dậy thì, trong khi vùng não giúp kiềm chế, tính trước hậu quả còn tiếp tục hoàn thiện tới khoảng giữa tuổi hai mươi. Đây là lý do con có thể rất thông minh mà vẫn có những quyết định bốc đồng.
- Đồng hồ sinh học dịch muộn. Ở tuổi dậy thì, nhiều em tự nhiên buồn ngủ muộn hơn và khó dậy sớm. Thiếu ngủ làm con cáu gắt hơn; các tổ chức y học về giấc ngủ khuyến nghị thiếu niên 13–18 tuổi ngủ khoảng 8–10 tiếng mỗi đêm.
Hiểu những điều này không có nghĩa là chiều theo mọi đòi hỏi, mà là bớt coi mỗi lần con cãi là một lần thách thức quyền làm cha mẹ.
Chọn trận: ba vùng luật trong nhà
Một cách làm nhiều chuyên gia gia đình gợi ý là chia các chuyện trong nhà thành ba vùng, và nói rõ với con.
| Vùng | Ví dụ | Cách xử lý |
|---|---|---|
| Không thương lượng | Không đi xe máy khi chưa đủ tuổi, không rượu bia, không đi đêm mà không báo, không bạo lực | Bố mẹ quyết, giải thích lý do, giữ nhất quán |
| Cùng bàn | Giờ về nhà, thời gian dùng điện thoại, tiền tiêu vặt, đi chơi xa với bạn | Ngồi lại bàn, con được đề xuất, thử một thời gian rồi xem lại |
| Con tự quyết | Kiểu tóc, quần áo, nhạc nghe, cách bày phòng riêng | Bố mẹ có thể nói ý kiến một lần, rồi để con chọn |
Khi vùng "con tự quyết" đủ rộng, con có chỗ để tập làm người lớn, và các cuộc cãi ở vùng "không thương lượng" cũng nhẹ đi vì con không thấy mình bị kiểm soát mọi mặt.
Nghe trước, nói sau
Lời phàn nàn hay nghe nhất từ tuổi mới lớn là: "Bố mẹ có nghe con nói đâu." Nhiều cuộc cãi vã có thể hạ nhiệt chỉ bằng việc để con nói hết.
- Nhắc lại ý con trước khi trả lời: "Con thấy mười giờ là quá sớm vì các bạn đều về mười một giờ, đúng không?"
- Hỏi lý do thay vì đoán: "Sao con muốn đi chuyến đó?" thay vì "Lại bị đứa nào rủ rê chứ gì."
- Tránh những câu đóng cửa: "Bố mẹ nói là phải nghe", "Hồi bằng tuổi con, bố mẹ…", "Con thì biết gì."
- Chọn lúc nói: nhiều thiếu niên dễ mở lòng khi ngồi cạnh nhau làm một việc khác — trên xe, khi nấu ăn, đi bộ — hơn là ngồi đối diện "nói chuyện nghiêm túc".
Cùng bàn luật: một ví dụ về giờ về nhà
Con 16 tuổi muốn được đi chơi tới 11 giờ đêm cuối tuần. Bố mẹ lo về an toàn. Thay vì cấm hẳn hay chiều hẳn, có thể ngồi lại:
- Con nói con muốn gì và vì sao.
- Bố mẹ nói điều mình lo — không phải "không tin con", mà là đường tối, xe cộ, người lạ.
- Cùng nghĩ cách đáp ứng cả hai: về 10 giờ 30, có bạn đi cùng đường, gửi tin nhắn khi rời chỗ chơi, bố mẹ có số của một bạn.
- Thử trong một tháng. Giữ đúng thì nới thêm; không giữ thì thu lại, và nói trước điều đó.
Luật do con cùng đặt ra thì con có lý do để giữ hơn luật bị áp xuống.
Những điều nên tránh
- Làm con mất mặt trước bạn bè, họ hàng, hay trên mạng xã hội. Thiếu niên đặc biệt nhạy với chuyện thể diện.
- So sánh với con nhà khác, với anh chị em.
- Đọc trộm tin nhắn, nhật ký khi không có dấu hiệu nguy hiểm. Một khi con phát hiện, lòng tin rất khó lấy lại. Nếu thật sự lo, hãy nói thẳng với con.
- Phạt nặng trong lúc giận. Hình phạt đưa ra lúc nóng thường quá tay và khó giữ. Nói "Bố mẹ sẽ suy nghĩ rồi nói chuyện lại với con" là đủ.
- Đánh con. Đánh không dạy được tự kiềm chế; nó dạy rằng người mạnh được dùng sức với người yếu.
Dấu hiệu cần hỗ trợ chuyên môn
Có những thay đổi không chỉ là "tuổi dậy thì": con thu mình hẳn, bỏ những việc từng thích, mất ngủ hoặc ngủ li bì kéo dài, kết quả học sụt nhanh, tự làm đau mình, nói về cái chết, có dấu hiệu dùng chất kích thích, bị bắt nạt hoặc xâm hại. Lúc này cần chuyên gia: phòng tư vấn tâm lý học đường, khoa tâm lý của bệnh viện. Với trẻ dưới 16 tuổi bị bạo lực, xâm hại, có thể gọi Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111. Nếu con có ý định tự làm hại, hãy ở bên con và đưa đến cơ sở y tế ngay.
Góc nhìn hôm nay
Thử viết ra ba vùng luật của nhà mình, rồi cho con xem và hỏi ý kiến con. Chính việc ngồi lại bàn đã là một thông điệp: bố mẹ coi con là người sắp trưởng thành. Ai muốn đọc thêm có thể tìm các sách phổ biến kiến thức của Laurence Steinberg về tuổi vị thành niên, hoặc các tài liệu nuôi dạy con tích cực đã có bản tiếng Việt.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao con tuổi dậy thì hay cãi bố mẹ?
Vì con đang có nhu cầu tự quyết lớn hơn, bạn bè trở nên quan trọng hơn và não bộ đang phát triển không đều giữa vùng cảm xúc và vùng kiềm chế. Thiếu ngủ do đồng hồ sinh học dịch muộn cũng làm con dễ cáu.
Xung đột với con tuổi mới lớn có kéo dài mãi không?
Nghiên cứu cho thấy xung đột thường tăng ở đầu tuổi dậy thì và dịu dần ở cuối tuổi thiếu niên. Phần lớn xoay quanh chuyện thường ngày và không làm hỏng quan hệ nếu được xử lý khéo.
Có nên đọc tin nhắn của con tuổi teen?
Khi không có dấu hiệu nguy hiểm thì không nên đọc trộm, vì lòng tin mất đi rất khó lấy lại. Nếu lo lắng, hãy nói thẳng với con. Khi có dấu hiệu bị xâm hại, bắt nạt hay tự làm hại, cần can thiệp và tìm chuyên gia.
Làm sao đặt giờ về nhà cho con mà không cãi nhau?
Ngồi lại cùng con: con nói mong muốn, bố mẹ nói điều lo, cùng tìm cách đáp ứng cả hai, thử trong một thời gian rồi xem lại. Luật do con cùng đặt thì con dễ giữ hơn.
Khi nào cần đưa con đi gặp chuyên gia tâm lý?
Khi con thu mình kéo dài, mất ngủ hoặc ngủ li bì, sụt học nhanh, tự làm đau mình, nói về cái chết, dùng chất kích thích hoặc bị bắt nạt, xâm hại. Có thể bắt đầu từ phòng tư vấn tâm lý học đường hoặc khoa tâm lý của bệnh viện.