Xung ĐộtWiki
Tìm
Cờ chiến lược cổ thế giới

Chaturanga là gì: tổ tiên của họ cờ vua ra đời ở Ấn Độ

Chaturanga là cờ thế trận Ấn Độ biết rõ từ khoảng thế kỷ 6–7, tên nghĩa là bốn binh chủng, được coi là tổ tiên cờ vua; thuyết gốc Ấn Độ phổ biến nhưng vẫn còn tranh luận.

Chaturanga là gì: tổ tiên của họ cờ vua ra đời ở Ấn Độ

Chaturanga là cờ thế trận của Ấn Độ, được biết đến chắc chắn từ khoảng thế kỷ 6–7, và được đa số nhà nghiên cứu coi là tổ tiên chung của cờ vua, cờ Ba Tư shatranj và các thứ cờ Đông Nam Á như makruk, sittuyin. Tên gọi nghĩa là "bốn bộ phận", chỉ bốn thành phần của quân đội Ấn Độ cổ: tượng binh, chiến xa, kỵ binh và bộ binh. Thuyết gốc Ấn Độ là thuyết được chấp nhận rộng nhất, nhưng vẫn còn những ý kiến khác, và cách đi của vài quân vẫn chưa biết chắc.

Chữ "chaturanga" nghĩa là gì

Trong tiếng Phạn, catur là bốn, anga là chi, bộ phận. Trong các sử thi như Mahabharata, chữ chaturanga dùng để chỉ một đạo quân đầy đủ bốn binh chủng. Khi thành tên một thứ cờ, nó mang luôn hình ảnh ấy lên bàn: một đạo quân thu nhỏ có vua, quan, voi, ngựa, xe và lính bộ.

Bàn cờ là bàn 8 × 8 ô gọi là ashtapada, không tô hai màu xen kẽ như cờ vua bây giờ. Bàn ashtapada có trước chaturanga và được dùng cho những thứ cờ đua đi bằng xúc xắc. Một số bàn cổ có đánh dấu ở vài ô, nhưng các dấu ấy dường như thuộc về những thứ cờ khác dùng chung bàn.

Đội quân trên bàn: sáu loại quân

Tên PhạnNghĩaCách đi theo các phục dựng phổ biếnHậu duệ trong cờ vua
RajaVuaMột ô theo mọi hướngVua
Mantri hoặc senapatiQuan, tướngMột ô chéo, rất yếuHậu (sau khi được tăng sức cuối thế kỷ 15)
GajaVoiChưa chắc; các nguồn tả khác nhauTượng
AshvaNgựaNhư quân mã ngày nayMã
RathaChiến xaĐi thẳng ngang dọc bao xa cũng đượcXe
PadatiLính bộMột ô tiến lên, không có bước đôi; tới cuối bàn thành quanTốt

Quân voi là ví dụ hay nhất về chỗ chưa chắc. Trong cờ Ba Tư – Ả Rập, voi nhảy chéo đúng hai ô. Nhưng có những mô tả ở Ấn Độ cho voi đi một ô chéo hoặc một ô thẳng về phía trước, giống hệt quân "khon" của cờ Thái makruk ngày nay. Sự trùng khớp này là một trong những lý do nhiều người tin makruk nhận cờ trực tiếp từ Ấn Độ, không qua Ba Tư.

Mục tiêu là chiếu bí vua đối phương. Theo những gì các tác giả Ả Rập thời sau ghi về luật cờ Ấn, ăn hết quân, chỉ để lại một vua trơ trọi, cũng có thể là thắng. Luật về thế hết nước đi thì các nguồn không thống nhất.

Bằng chứng sớm nhất

Một câu chơi chữ năm 625

Nhà văn Banabhatta, trong tác phẩm Harshacharita viết khoảng năm 625 ca ngợi vua Harsha, có một đoạn chơi chữ nổi tiếng: dưới triều vị vua hiền ấy, đất nước thái bình tới mức chỉ có trên bàn ashtapada người ta mới dạy cách dàn "chaturanga". Câu văn dựa vào nghĩa kép của chữ chaturanga: vừa là đạo quân, vừa là thứ cờ. Đây là lần đầu tên cờ xuất hiện trong văn bản còn giữ được.

Những văn bản Ba Tư thế kỷ 6

Ở Ba Tư thời Sasan, hai văn bản bằng tiếng Ba Tư trung đại nhắc tới cờ chatrang, tên mượn từ chữ Phạn. Một văn bản kể rằng dưới triều vua Khosrow I (trị vì 531–579), vua Ấn Độ gửi sang một bộ cờ kèm lời thách: nếu người Ba Tư đoán được cách chơi thì Ấn Độ nộp cống. Quan Wuzurgmihr đoán ra, rồi đáp lễ bằng một thứ cờ đi bằng xúc xắc. Chuyện mang màu truyền thuyết, nhưng điểm cốt lõi, cờ đến Ba Tư từ Ấn Độ, khớp với nhiều nguồn khác. Thi hào Ferdowsi kể lại chuyện này trong Shahnameh khoảng năm 1010.

Còn tranh luận: cờ có thật sinh ra ở Ấn Độ không

H.J.R. Murray, trong bộ A History of Chess in năm 1913, gom hầu hết tư liệu có thời đó và kết luận cờ ra đời ở bắc Ấn Độ khoảng thế kỷ 6–7. Kết luận ấy đến nay vẫn là quan điểm chính. Nhưng có ít nhất ba hướng khác:

  • Thuyết gốc Trung Hoa. Joseph Needham cho rằng cờ thế trận bắt nguồn từ những thực hành bói toán ở Trung Hoa; một số tác giả khác, như David H. Li, đưa ra giả thuyết cờ tướng có trước và truyền sang Ấn Độ. Phần lớn giới nghiên cứu lịch sử cờ chưa chấp nhận, vì thiếu bằng chứng văn bản và hiện vật đủ sớm.
  • Thuyết Trung Á. Vùng Bactria và Sogdiana, nằm giữa Ấn Độ, Ba Tư và Trung Hoa, có thể là nơi cờ thành hình. Bộ quân cờ ngà tìm thấy ở Afrasiab (Samarkand), thường được định niên đại khoảng thế kỷ 7–8, là một trong những bộ quân cờ cổ nhất còn lại.
  • Những tuyên bố quá sớm. Vài hiện vật ở các di chỉ rất cổ của Ấn Độ từng được gọi là "quân cờ", nhưng không có gì chứng minh chúng thuộc về một thứ cờ thế trận. Đây là chỗ nên dè dặt.

Cách nói trung thực nhất: chaturanga ở Ấn Độ là hình thái cờ thế trận sớm nhất có tài liệu rõ ràng, và gần như chắc chắn là tổ tiên của cờ vua; nơi và thời điểm "sinh ra" đầu tiên thì còn mở.

Hai người hay bốn người?

Cuối thế kỷ 18, Hiram Cox, rồi thế kỷ 19 Duncan Forbes, cho rằng hình thái đầu tiên của cờ là thứ cờ bốn người có xúc xắc, sau này gọi là chaturaji, và cờ hai người là bản rút gọn. Murray phản bác năm 1913 và đa số nhà nghiên cứu ngày nay đứng về phía Murray: tài liệu về cờ bốn người xuất hiện muộn hơn, sớm nhất là mô tả của al-Biruni khoảng năm 1030. Bài về chaturaji trong danh mục này đi sâu hơn vào cuộc tranh luận.

Từ chaturanga đi đâu

Hướng lanThứ cờGhi chú
Tây, qua Ba TưChatrang, rồi shatranj của người Ả RậpTừ đó vào châu Âu qua Tây Ban Nha và Sicily
Đông Nam ÁMakruk (Thái), ouk chatrang (Campuchia), sittuyin (Myanmar)Giữ nhiều nét cổ, như quân voi đi một ô
Bắc và Đông ÁCờ tướng, cờ Triều Tiên, cờ NhậtQuan hệ với chaturanga còn bàn cãi; thuộc về chủ đề khác
Tại chỗCác lối cờ Ấn Độ đời sau, cờ bốn ngườiCờ vua quốc tế dần thay thế từ thời thuộc địa

Truyền thuyết hạt thóc trên bàn cờ

Gắn với nguồn gốc cờ có một câu chuyện ai cũng từng nghe: người sáng chế cờ xin vua thưởng một hạt thóc ở ô đầu, hai hạt ở ô thứ hai, bốn hạt ở ô thứ ba, cứ thế gấp đôi tới ô thứ 64. Vua tưởng rẻ, hoá ra cả kho thóc thiên hạ không đủ, vì tổng số là 2 mũ 64 trừ 1, khoảng 18,4 tỉ tỉ hạt. Chuyện có trong các tác giả Hồi giáo trung đại và nhiều nơi khác, nhân vật có khi tên Sissa, có khi khác. Đây là truyền thuyết, không phải sử liệu về người làm ra cờ, nhưng là bài học tuyệt vời về cấp số nhân.

Góc nhìn hôm nay

Chaturanga đáng tìm hiểu không chỉ vì là "ông tổ cờ vua", mà vì nó cho thấy người xưa nhìn quân đội ra sao: vua yếu, phải được bảo vệ; quan đứng sát vua mà chỉ đi một ô; voi, thứ đáng sợ nhất ngoài trận thật, trên bàn cờ lại đi rất hạn chế. Cờ không mô phỏng chiến tranh cho đúng, nó mô phỏng một trật tự.

Người muốn đọc sâu nên bắt đầu từ bộ sách của Murray năm 1913 (đã có bản số hoá), rồi đọc các nghiên cứu mới hơn về bộ quân Afrasiab và các văn bản Ba Tư. Nhiều bảo tàng lớn trên thế giới có trưng bày những bộ quân cờ Ấn Độ thời sau với voi, ngựa, xe tạc tỉ mỉ, cho thấy hình ảnh đạo quân bốn binh chủng sống rất lâu trong nghề làm cờ. Muốn thử, hãy bày một bàn 8 × 8 không tô màu, dùng luật phục dựng phổ biến, và cảm nhận một ván cờ chậm, ít quân mạnh, nơi mỗi bước tiến của lính bộ đều có giá.

Câu hỏi thường gặp

Chaturanga là gì?

Chaturanga là cờ thế trận cổ của Ấn Độ, được biết rõ từ khoảng thế kỷ 6–7, chơi trên bàn 8 × 8 ô. Tên gọi nghĩa là bốn bộ phận, chỉ bốn binh chủng tượng, xe, kỵ, bộ. Nó được coi là tổ tiên của cờ vua và nhiều thứ cờ châu Á.

Cờ vua có nguồn gốc từ đâu?

Quan điểm được chấp nhận rộng nhất là cờ vua bắt nguồn từ chaturanga ở bắc Ấn Độ khoảng thế kỷ 6, qua Ba Tư thành chatrang, qua người Ả Rập thành shatranj rồi vào châu Âu. Vẫn có thuyết khác cho rằng cờ thành hình ở Trung Á hoặc Trung Hoa, nhưng chưa đủ bằng chứng.

Chaturanga khác cờ vua thế nào?

Trong chaturanga, quân quan chỉ đi một ô chéo thay vì mạnh nhất như hậu, quân voi đi rất hạn chế, lính bộ không có bước đôi và chỉ phong thành quan. Bàn không tô hai màu, và ăn hết quân đối phương cũng có thể là thắng.

Văn bản nào nhắc tới chaturanga sớm nhất?

Tác phẩm Harshacharita của Banabhatta, viết khoảng năm 625, có câu chơi chữ nhắc tới chaturanga trên bàn ashtapada. Các văn bản Ba Tư thế kỷ 6 kể cờ chatrang được đưa từ Ấn Độ sang triều vua Khosrow I.

Chuyện hạt thóc trên bàn cờ có thật không?

Đó là truyền thuyết, không phải sử liệu về người làm ra cờ. Câu chuyện minh hoạ cấp số nhân: gấp đôi số hạt qua 64 ô cho tổng khoảng 18,4 tỉ tỉ hạt, nhiều hơn mọi kho thóc trên đời.

Mở app Xung Đột

Sa bàn giấy, quân cờ gỗ — cắt tiếp tế, hạ thủ phủ

Mở app Xung Đột

Bài viết liên quan

Mở app Xung Đột

Sa bàn giấy, quân cờ gỗ — cắt tiếp tế, hạ thủ phủ

Mở app Xung Đột Xem app khác