Shatranj là cờ của người Ba Tư và Ả Rập, hậu duệ trực tiếp của chaturanga Ấn Độ và là chiếc cầu đưa cờ vào châu Âu. Dưới triều Abbasid ở Baghdad thế kỷ 9–10, shatranj có những danh thủ đầu tiên được ghi tên trong lịch sử như al-Adli, ar-Razi, as-Suli, có sách lý thuyết, có bài cờ thế và có cả hệ phân hạng người chơi. Nhiều chữ cờ vua ngày nay, như "chiếu bí" trong các thứ tiếng châu Âu, đi ra từ thời này.
Từ chatrang tới shatranj
Ở Ba Tư thời Sasan, cờ mang tên chatrang, mượn từ chữ Phạn chaturanga. Khi người Ả Rập chinh phục Ba Tư vào thế kỷ 7, họ nhận luôn thứ cờ này. Tiếng Ả Rập không có âm "ch" đầu chữ như tiếng Ba Tư, nên chatrang thành shatranj. Cái tên ấy về sau theo người Ả Rập vào bán đảo Iberia và để lại dấu vết rõ rệt: tiếng Tây Ban Nha gọi cờ là ajedrez, tiếng Bồ Đào Nha là xadrez, đều từ "ash-shatranj".
Các văn bản Ba Tư thế kỷ 6 đã nhắc tới chatrang và kể chuyện cờ được gửi từ Ấn Độ sang triều vua Khosrow I. Nhưng phải tới thời Abbasid, khi Baghdad thành trung tâm học thuật của thế giới Hồi giáo, cờ mới có giới chơi chuyên nghiệp và sách vở riêng.
Bàn cờ và quân cờ
Shatranj chơi trên bàn 8 × 8, hai bên mỗi bên 16 quân, bố trí gần giống cờ vua ngày nay. Khác biệt nằm ở sức mạnh của quân:
| Tên trong shatranj | Nghĩa | Cách đi | Ngày nay thành |
|---|---|---|---|
| Shah | Vua | Một ô mọi hướng | Vua |
| Firzan, ferz | Quân sư, tể tướng | Một ô chéo | Hậu |
| Fil (alfil) | Voi | Nhảy chéo đúng hai ô, qua được quân chắn | Tượng |
| Faras | Ngựa | Như quân mã | Mã |
| Rukh | Chiến xa | Đi thẳng bao xa cũng được | Xe |
| Baidaq | Lính bộ | Một ô tiến, không bước đôi; phong thành ferz | Tốt |
Hai quân yếu, ferz và fil, làm shatranj chậm hơn cờ vua nhiều. Một quân fil cả đời chỉ đứng được trên tám ô của bàn cờ. Hai đạo quân phải đi nhiều nước mới chạm nhau, và trận đấu thường dài. Đổi lại, người chơi có thời gian dàn trận rất kỹ.
Thắng bằng chiếu bí, hoặc khi ăn hết quân đối phương chỉ để lại vua trơ trọi. Theo các nguồn Ả Rập, làm đối phương hết nước đi cũng là thắng, khác hẳn cờ vua ngày nay coi đó là hoà.
Thời các danh thủ Baghdad
Danh mục sách Fihrist do Ibn al-Nadim hoàn thành năm 988 liệt kê nhiều tác phẩm về cờ của các danh thủ đương thời. Đó là bằng chứng cho thấy shatranj đã thành một lĩnh vực có sách lý thuyết riêng.
- Al-Adli: kỳ thủ mạnh nhất dưới thời khalip al-Wathiq (trị vì 842–847), tác giả một trong những sách cờ sớm nhất. Ông chia người chơi thành các hạng theo sức cờ.
- Ar-Razi: năm 847, trước mặt khalip al-Mutawakkil, ông thắng al-Adli lúc ấy đã cao tuổi và được xếp vào hạng cao nhất.
- As-Suli (mất khoảng năm 946): kỳ thủ mạnh nhất dưới thời khalip al-Muktafi, đồng thời là học giả, sử gia, nhà thơ. Đời sau coi ông là bậc thầy lớn nhất của shatranj; người ta còn dùng chữ "chơi như as-Suli" để khen.
- Al-Lajlaj: học trò của as-Suli, nổi tiếng với các phân tích về thế khai cuộc.
Hạng cao nhất được gọi là aliyat, tạm dịch "hạng thượng". Người ở hạng thấp hơn được chấp quân khi đấu với người hạng trên: chấp một tốt, một ferz, một mã hay một xe tuỳ khoảng cách. Đây là một trong những hệ phân hạng sức cờ sớm nhất mà ta biết, trước hệ Elo cả nghìn năm.
Tabiya và mansubat: lý thuyết đầu tiên của cờ
Tabiya, thế trận dàn sẵn
Vì hai đạo quân chạm nhau chậm, người chơi shatranj không học "khai cuộc" theo từng nước như bây giờ. Họ học các tabiya: những thế trận mẫu mà mỗi bên nên dàn tới, thứ tự đi thế nào không quan trọng lắm. Có thể hình dung như hai vị tướng dàn quân trước trận theo những đồ hình quen thuộc.
Mansubat, bài cờ thế
Mansubat là những thế cờ soạn sẵn, đòi tìm cách thắng trong một số nước. Đây là tổ tiên của bài toán cờ ngày nay. Bài nổi tiếng nhất gắn với tên Dilaram: tương truyền một quý tộc đem vợ là nàng Dilaram ra đặt cược, đến lúc nguy, nàng gợi ý cho chồng nước thắng bằng cách hy sinh cả hai xe. Câu chuyện là giai thoại, nhưng bài cờ thì có thật trong các sách cờ cổ và vẫn được in lại.
Chữ nghĩa cờ vua đi ra từ shatranj
| Từ ngày nay | Gốc | Ghi chú |
|---|---|---|
| Checkmate, échec et mat, Schachmatt | Ba Tư "shāh māt" | Thường giảng là "vua không còn đường", nghĩa chính xác còn bàn |
| Rook (quân xe, tiếng Anh) | Ba Tư "rukh" | Không liên quan tới con chim cùng tên |
| Alfil (quân tượng, tiếng Tây Ban Nha) | Ả Rập "al-fil", con voi | Giữ nguyên hình bóng con voi trong tên |
| Ajedrez, xadrez | Ả Rập "ash-shatranj" | Tên cờ ở Tây Ban Nha, Bồ Đào Nha |
| Chess, échecs, Schach | Ba Tư "shāh", vua | Cờ được gọi theo tên quân quan trọng nhất |
Vào châu Âu
Shatranj vào châu Âu qua hai cửa chính: bán đảo Iberia dưới thời Hồi giáo và đảo Sicily, khoảng thế kỷ 10. Bài thơ Latin thường gọi là bài thơ Einsiedeln, viết khoảng cuối thế kỷ 10, là một trong những văn bản châu Âu sớm nhất tả cờ. Năm 1283, vua Alfonso X xứ Castile cho soạn một bộ sách lớn về cờ, xúc xắc và cờ đua, có hàng trăm tranh minh hoạ người Hồi giáo, Do Thái, Thiên Chúa giáo, nam lẫn nữ, ngồi đối cờ với nhau. Phần lớn bài cờ trong sách lấy từ truyền thống mansubat Ả Rập.
Châu Âu chơi shatranj gần như nguyên vẹn suốt năm thế kỷ, chỉ đổi dần hình dáng quân cho hợp mắt mình: ferz thành nữ hoàng, fil thành giám mục hay người đưa tin. Tới cuối thế kỷ 15, việc tăng sức cho hai quân này mới biến shatranj thành cờ vua như ta biết.
Có một giai thoại hay được kể: khalip Harun al-Rashid gửi tặng hoàng đế Charlemagne một bộ quân cờ. Sử liệu có ghi hai bên trao đổi sứ thần và quà tặng, nhưng bộ cờ thì không có bằng chứng; bộ quân ngà vẫn mang tên "cờ Charlemagne" ở Paris thực ra được làm muộn hơn nhiều, có lẽ ở miền nam nước Ý.
Góc nhìn hôm nay
Shatranj cho thấy một điều thú vị: một thứ cờ có thể có lý thuyết sâu, có danh thủ, có sách vở mà vẫn rất khác cờ ngày nay. Sự "chậm" của nó không phải khuyết điểm mà là một thẩm mỹ khác: coi trọng thế trận, dàn quân, sự kiên nhẫn.
Người muốn tìm hiểu có thể đọc phần về shatranj trong bộ A History of Chess của Murray (1913), xem các trang minh hoạ trong bộ sách của vua Alfonso X (bản số hoá có trên mạng), và thử bày một ván theo luật shatranj trên bàn cờ vua thường: chỉ cần quy ước hậu thành ferz, tượng thành fil. Chơi vài ván sẽ hiểu vì sao người châu Âu cuối thế kỷ 15 sốt ruột muốn quân đi nhanh hơn.
Câu hỏi thường gặp
Shatranj là gì?
Shatranj là cờ thế trận của người Ba Tư và Ả Rập, hậu duệ của chaturanga Ấn Độ, chơi trên bàn 8 × 8. Nó phát triển mạnh dưới triều Abbasid ở Baghdad và truyền vào châu Âu khoảng thế kỷ 10, rồi thành cờ vua.
Shatranj khác cờ vua thế nào?
Trong shatranj, quân ferz (tiền thân của hậu) chỉ đi một ô chéo, quân fil (tiền thân của tượng) nhảy chéo đúng hai ô, tốt không có bước đôi. Vì vậy cờ chậm hơn nhiều. Ăn hết quân đối phương hoặc làm đối phương hết nước đi cũng là thắng.
As-Suli là ai?
As-Suli là kỳ thủ shatranj mạnh nhất dưới thời khalip al-Muktafi ở Baghdad, mất khoảng năm 946, đồng thời là học giả và sử gia. Đời sau coi ông là bậc thầy lớn nhất của shatranj.
Chữ checkmate bắt nguồn từ đâu?
Checkmate bắt nguồn từ cụm tiếng Ba Tư "shāh māt" dùng trong shatranj. Nó thường được giảng là vua không còn đường thoát, dù nghĩa chính xác của chữ "māt" vẫn còn được bàn.
Mansubat là gì?
Mansubat là các bài cờ thế soạn sẵn trong shatranj, yêu cầu tìm cách thắng từ một thế cho trước. Chúng là tổ tiên của bài toán cờ ngày nay; nổi tiếng nhất là bài gắn với giai thoại nàng Dilaram.