Xung ĐộtWiki
Tìm
Sa bàn qua các thời

Sa bàn là gì: mô hình địa hình thu nhỏ dùng để làm gì

Sa bàn là mô hình địa hình thu nhỏ bằng cát, đất, xốp hay gỗ, giúp nhiều người cùng nhìn một vùng đất từ trên cao để bàn bạc, dạy học, quy hoạch và trưng bày.

Sa bàn là gì: mô hình địa hình thu nhỏ dùng để làm gì

Sa bàn là mô hình địa hình thu nhỏ đặt trên mặt bàn hoặc trong một chiếc khay, đắp bằng cát, đất sét, gỗ, xốp hay thạch cao, để người xem nhìn một vùng đất từ trên cao như chim bay. Người ta dùng sa bàn để bàn kế hoạch, để dạy học, để giới thiệu một công trình hay một khu đô thị sắp xây, và gần đây cả trong phòng trị liệu tâm lý. Điểm chung của mọi sa bàn: nó biến một vùng đất rộng thành thứ vài người đứng quanh, cùng chỉ tay vào được.

Chữ "sa bàn" nghĩa là gì

"Sa bàn" là từ Hán Việt, viết là 沙盤: "sa" là cát, "bàn" là cái khay, cái mâm. Nghĩa gốc rất mộc: một khay cát. Cát ẩm vun lên thành đồi, vạch một đường thành sông, cắm que làm cây, thế là có một vùng đất thu nhỏ. Cát rẻ, sẵn, và quan trọng nhất là xoá đi đắp lại được trong vài phút.

Các thứ tiếng khác cũng gọi theo cùng một ý. Tiếng Anh có sand table, tiếng Đức có Sandkasten. Khi mô hình làm bằng vật liệu cứng và giữ lâu, người ta hay gọi là bản đồ nổi hoặc mô hình địa hình. Giới kiến trúc gọi mô hình công trình là maquette (mượn từ tiếng Pháp). Còn khi trên địa hình có dựng thêm người, nhà, cây theo một khoảnh khắc cụ thể, đó là diorama, loại hay gặp trong bảo tàng.

Tên gọiLàm bằng gìDùng để làm gìĐặc điểm
Sa bàn cátCát ẩm, que, dây, quân gỗBàn bạc nhanh, dạy học, thú chơiSửa được tức thì, không giữ lâu
Bản đồ nổiGỗ, thạch cao, giấy bồi, nhựaTrưng bày, giảng dạy địa lýBền, đúng tỉ lệ, khó sửa
Mô hình kiến trúc, quy hoạchGỗ, bìa, mica, in 3DGiới thiệu công trình, xin ý kiếnChi tiết nhà cửa, đường sá
DioramaĐủ loại, kèm tượng nhỏKể một cảnh trong bảo tàngĐóng băng một khoảnh khắc
Khay cát trị liệuKhay cát và đồ vật thu nhỏLiệu pháp tâm lýKhông cần đúng địa hình nào

Vì sao mô hình ba chiều dễ hiểu hơn bản đồ

Bản đồ giấy là một thành tựu lớn, nhưng nó đòi người xem phải biết đọc. Một dãy đường đồng mức xếp sát nhau nghĩa là sườn dốc; người quen nhìn ra ngay, người chưa học thì chỉ thấy những vòng tròn méo. Sa bàn bỏ qua bước giải mã đó. Đồi là đồi, thung lũng là thung lũng. Một đứa trẻ cũng chỉ được đâu là chỗ cao nhất.

Lý do thứ hai là sa bàn mời người ta đứng quanh. Một tấm bản đồ trải trên bàn có mặt trên mặt dưới, chữ chỉ đọc xuôi từ một phía. Sa bàn thì nhìn từ hướng nào cũng được. Năm sáu người đứng bốn phía, mỗi người thấy một góc, rồi cùng chỉ vào một khe núi mà không cần ai giải thích "ở chỗ ô thứ ba từ trái sang".

Lý do thứ ba là sa bàn cho phép thử. Đặt một khối gỗ ở đây, che mất tầm nhìn từ ngọn đồi kia không? Con đường vòng qua sườn núi dài gấp mấy lần đường thẳng? Những câu hỏi ấy, đặt tay lên mô hình là thấy, còn trên giấy phải tưởng tượng.

Sa bàn trong sử sách phương Đông

Ghi chép nổi tiếng nhất là chuyện Mã Viện "dồn gạo làm núi" trong Hậu Hán thư. Năm 32, khi Hán Quang Vũ đế còn đắn đo có nên tiến vào vùng hiểm trở hay không, Mã Viện vun gạo ngay trước mặt vua thành núi non hang hốc, chỉ ra từng ngả đường quân có thể đi. Sách chép vua nói: giặc đã ở trong mắt ta rồi. Đó là lần dùng mô hình địa hình để bàn việc sớm nhất mà sử sách Trung Hoa ghi lại rõ ràng.

Trước đó nữa, Sử ký của Tư Mã Thiên tả lăng Tần Thuỷ Hoàng có thuỷ ngân làm trăm sông, Trường Giang, Hoàng Hà và biển cả, phía trên vẽ thiên văn, phía dưới bày địa lý. Đó là một mô hình đất nước đặt trong mộ, không phải để bàn kế hoạch, nhưng cho thấy ý tưởng "thu cả non sông vào một mặt phẳng" đã có từ rất sớm. Lăng chưa được khai quật phần mộ chính, nên mô tả ấy vẫn chỉ là lời sử gia.

Thời Tống, Thẩm Quát kể trong Mộng Khê bút đàm rằng khi đi xem xét vùng biên phía bắc, ông dùng bột mì nhào với mạt gỗ đắp hình núi sông lên một tấm gỗ; trời lạnh bột cứng lại thì dùng sáp nến nung chảy thay vào. Về kinh, ông cho khắc lại bằng gỗ để dâng lên triều. Đây là một bước tiến: từ mô hình đắp tạm để nói chuyện sang mô hình bền để cất giữ.

Sa bàn ở châu Âu: từ thành luỹ tới bàn cát

Châu Âu đi theo một con đường khác. Năm 1668, dưới thời vua Louis XIV, bộ trưởng Louvois cho làm những mô hình thành phố có tường thành, gọi là plans-reliefs, phần lớn theo tỉ lệ khoảng 1:600. Bộ sưu tập này nay còn hơn một trăm chiếc, phần lớn cất giữ ở Điện Invalides, Paris.

Đầu thế kỷ 19, ở Phổ, nam tước Georg Leopold von Reisswitz thử đắp một chiến trường bằng cát ẩm trên mặt bàn rồi dùng khối gỗ nhỏ làm quân. Năm 1812 ông dâng vua Friedrich Wilhelm III một chiếc tủ bàn có các ô địa hình bằng sứ. Con ông chuyển sang dùng bản đồ và xúc xắc năm 1824. Từ đó ra đời Kriegsspiel, tổ tiên của các thú cờ trận trên bàn.

Cũng trong thế kỷ 18–19, lính chì, lính thiếc trở thành món đồ được trẻ con lẫn người lớn sưu tầm. Đến năm 1913, nhà văn H.G. Wells in cuốn Little Wars, đặt luật cho việc bày lính đồ chơi trên sàn nhà và bãi cỏ. Mỗi chặng ấy đều có một bài riêng trong danh mục này.

Sa bàn dùng để làm gì hôm nay

  • Quy hoạch và xây dựng. Mô hình khu đô thị, khu dân cư, công viên giúp người dân và hội đồng thẩm định thấy toà nhà cao bao nhiêu so với xung quanh, bóng đổ ra sao, đường đi lối lại thế nào. Ở Việt Nam, sa bàn dự án nhà đất ở các văn phòng bán hàng là thứ nhiều người đã nhìn thấy.
  • Bảo tàng. Sa bàn tái hiện một kinh thành, một bến cảng, một làng cổ cho khách hình dung thứ không còn tồn tại. Đây là cách kể chuyện lịch sử dễ vào đầu nhất với trẻ em.
  • Lớp học. Học địa lý bằng khay cát: đắp núi, đổ nước cho chảy thành sông, xem nước chọn đường nào. Cuối thế kỷ 18, Andrew Bell ở Madras (Ấn Độ) còn cho học trò tập viết chữ trên khay cát để tiết kiệm giấy, một cách dạy về sau lan sang các trường của ông ở Anh.
  • Tâm lý trị liệu. Liệu pháp sa bàn dùng một khay cát cỡ chuẩn và hàng trăm đồ vật thu nhỏ để người được trị liệu, nhất là trẻ em, bày ra điều khó nói thành lời.
  • Thú chơi mô hình. Người mê lịch sử dựng lại địa hình một trận đánh cổ, bày quân sơn tay và đi theo lượt, như một ván cờ trên địa hình thật.

Làm sa bàn bằng gì

Vật liệu quyết định sa bàn dùng được bao lâu và sửa được bao nhiêu. Không có thứ nào tốt nhất cho mọi việc.

Vật liệuƯu điểmNhược điểm
Cát ẩmRẻ, đắp lại tức thì, trẻ em dùng đượcKhô là sụt, bụi, nặng
Đất sét, đất nặnTạo hình chi tiết, giữ dáng tốtNứt khi khô, khó sửa lớn
Xốp xếp lớpNhẹ, cắt theo đường đồng mức chính xácBậc thang thấy rõ nếu không trát
Thạch cao, giấy bồiBề mặt mịn, sơn đẹpGiòn, dễ vỡ khi mang đi
Gỗ khắcRất bền, như mô hình của Thẩm QuátTốn công, không sửa được
In 3D từ dữ liệu độ caoĐúng số liệu thậtCần máy và dữ liệu, kích thước giới hạn

Tỉ lệ: chỗ dễ hiểu lầm nhất

Mỗi sa bàn có hai tỉ lệ. Tỉ lệ ngang cho biết một xăng-ti-mét trên mô hình bằng bao nhiêu mét ngoài đời. Tỉ lệ đứng cho biết độ cao. Nếu giữ hai con số bằng nhau, một vùng đồi thấp sẽ phẳng lì đến mức không ai nhận ra đồi. Vì thế người làm thường phóng đại chiều cao lên hai, ba, có khi năm lần. Mô hình đẹp và dễ đọc hơn, nhưng dốc trông gắt hơn thực tế rất nhiều. Ai đứng trước một sa bàn mà định đánh giá "con dốc này leo được không" thì nên hỏi trước hệ số phóng đại.

Tỉ lệ cũng giải thích vì sao các sa bàn cổ trông rất khác nhau. Plans-reliefs 1:600 đủ to để thấy từng ngôi nhà. Bàn sứ của von Reisswitz cha khoảng 1:2.373, đủ để bày cả một vùng giao tranh trên mặt bàn chừng hai mét vuông. Bài "Đọc một sa bàn" trong danh mục này đi sâu hơn vào chuyện tỉ lệ, đường đồng mức và ký hiệu.

Góc nhìn hôm nay: xem sa bàn ở đâu, tìm hiểu thêm thế nào

Muốn thấy sa bàn cổ thật, nơi đáng đến nhất là Bảo tàng Plans-Reliefs trong khu Điện Invalides ở Paris; một phần bộ sưu tập được gửi ở Bảo tàng Mỹ thuật thành phố Lille. Ở Việt Nam, nhiều bảo tàng tỉnh và nhà trưng bày quy hoạch có sa bàn thành phố; hãy nhìn kỹ xem mô hình phóng đại chiều cao thế nào, làm bằng vật liệu gì.

Với người muốn tự làm, khởi đầu tốt nhất vẫn là chiếc khay cát của ông bà xưa: một thùng gỗ nông, vài xô cát ẩm, ít que và sỏi. Đắp lại ngọn đồi sau nhà, con sông đầu làng, rồi so với bản đồ. Làm một lần là hiểu vì sao người xưa thích nói chuyện địa hình bằng tay hơn bằng lời.

Đọc thêm: phần truyện Mã Viện trong Hậu Hán thư, đoạn về mô hình gỗ trong Mộng Khê bút đàm, và cuốn Little Wars của Wells (đã thuộc phạm vi công cộng, có bản điện tử miễn phí).

Câu hỏi thường gặp

Sa bàn là gì?

Sa bàn là mô hình địa hình thu nhỏ đặt trên bàn hoặc trong khay, làm bằng cát, đất, xốp, thạch cao hoặc gỗ. Nó giúp nhiều người cùng nhìn một vùng đất từ trên cao để bàn bạc, học tập hay trưng bày. Chữ "sa bàn" trong tiếng Hán nghĩa đen là khay cát.

Sa bàn khác bản đồ thế nào?

Bản đồ thể hiện độ cao bằng ký hiệu như đường đồng mức, người xem phải biết đọc mới hiểu. Sa bàn cho thấy độ cao bằng hình khối thật nên ai nhìn cũng nhận ra núi, thung lũng. Đổi lại, sa bàn cồng kềnh và thường phóng đại chiều cao.

Sa bàn có từ bao giờ?

Ghi chép rõ ràng sớm nhất là chuyện Mã Viện dồn gạo làm núi trước mặt Hán Quang Vũ đế năm 32, chép trong Hậu Hán thư. Ở châu Âu, mô hình thành phố có tường thành bắt đầu từ năm 1668, còn sa bàn cát dùng với quân gỗ xuất hiện ở Phổ khoảng năm 1811–1812.

Sa bàn dự án bất động sản có đúng tỉ lệ không?

Thường thì đúng tỉ lệ ngang ở phần dự án, nhưng phần xung quanh có thể được giản lược, và cây xanh, mặt nước hay được làm đẹp hơn thực tế. Nên đối chiếu với bản vẽ quy hoạch đã phê duyệt thay vì chỉ nhìn mô hình.

Làm sa bàn đơn giản ở nhà cần những gì?

Một khay hoặc thùng gỗ nông, cát ẩm hoặc đất nặn, vài que, sỏi, giấy màu là đủ cho trẻ em đắp núi, sông. Muốn giữ lâu thì chuyển sang xốp cắt lớp rồi trát thạch cao hoặc giấy bồi và sơn màu.

Mở app Xung Đột

Sa bàn giấy, quân cờ gỗ — cắt tiếp tế, hạ thủ phủ

Mở app Xung Đột

Bài viết liên quan

Mở app Xung Đột

Sa bàn giấy, quân cờ gỗ — cắt tiếp tế, hạ thủ phủ

Mở app Xung Đột Xem app khác