Xung ĐộtWiki
Tìm
Sa bàn qua các thời

Plans-reliefs: mô hình thành phố nổi của vua Louis XIV và nước Pháp

Plans-reliefs là mô hình nổi các thành phố có tường thành, làm cho vua Pháp từ năm 1668 theo tỉ lệ khoảng 1:600; nay còn 112 chiếc, phần lớn ở Điện Invalides, Paris.

Plans-reliefs: mô hình thành phố nổi của vua Louis XIV và nước Pháp

Plans-reliefs là những mô hình nổi của các thành phố có tường thành, được làm cho vua Pháp từ năm 1668 dưới thời Louis XIV, theo sáng kiến của bộ trưởng Louvois. Phần lớn làm theo tỉ lệ khoảng 1:600, thể hiện từng ngôi nhà, con phố, tường luỹ và cả vùng đất quanh thành. Từ 1668 đến khoảng 1870, nước Pháp làm chừng 260 mô hình cho khoảng 150 địa điểm; nay còn 112 chiếc, phần lớn ở Bảo tàng Plans-Reliefs trong Điện Invalides, Paris.

Plans-reliefs là gì

Tên tiếng Pháp ghép từ plan (bản đồ mặt bằng) và relief (nổi). Đó là bản đồ được dựng thành khối. Mỗi mô hình đặt trên nhiều tấm gỗ ghép lại, có khi rộng hàng chục mét vuông. Thành phố nằm ở giữa, xung quanh là đồng ruộng, đồi, sông, đường cái, trải ra đủ xa để thấy một đội quân có thể tiến tới từ hướng nào, đặt pháo ở đâu.

Tỉ lệ thường dùng được người đương thời ghi là một bộ trên mô hình bằng một trăm toise ngoài thực địa, tương đương khoảng 1:600. Ở tỉ lệ ấy, một ngôi nhà ba tầng cao chưa tới hai xăng-ti-mét, nhưng vẫn nhận ra được mái, cửa sổ, tháp chuông nhà thờ.

Vì sao vua Pháp cần những mô hình này

Thế kỷ 17, biên giới nước Pháp thay đổi theo từng cuộc giao tranh và từng hoà ước. Mỗi lần giành được hay giữ một thành phố biên giới, triều đình phải quyết định có nên xây thêm tường luỹ, hào, pháo đài hay không. Bàn chuyện đó trên giấy khó, vì người quyết định ở Paris hay Versailles chưa bao giờ đứng trên tường thành Lille hay Besançon.

Louvois, bộ trưởng phụ trách quân vụ của Louis XIV, nghĩ ra lời giải: đem thành phố về cung. Một mô hình đủ chi tiết cho phép nhà vua và các kỹ sư nhìn thấy điểm yếu của tường thành, thấy ngọn đồi nào nhìn xuống thành, con sông nào có thể ngăn dòng làm ngập. Đây cũng là thời của Vauban, kỹ sư công sự nổi tiếng nhất nước Pháp, người xây và sửa hàng trăm thành luỹ. Mô hình là một cách để trình bày công trình của ông với nhà vua.

Ngoài việc bàn công sự, mô hình còn là một thứ phô bày quyền lực. Đi qua căn phòng đầy những thành phố thu nhỏ, sứ thần nước ngoài hiểu ngay vua Pháp đang nắm trong tay bao nhiêu đất. Chính vì vậy, trong thời gian dài, bộ sưu tập được coi là bí mật quốc gia, chỉ người được phép mới vào xem.

Làm một mô hình mất bao lâu

Mỗi mô hình bắt đầu bằng một đợt khảo sát tại chỗ kéo dài nhiều tháng, có khi cả năm. Kỹ sư đo đạc tường thành, đường phố, độ cao của đất, vẽ phác từng dãy nhà. Sau đó các thợ dựng mô hình trên nền gỗ: địa hình tạo bằng gỗ đẽo phủ lớp cát và vụn tơ để làm cỏ ruộng, nhà khắc từ gỗ rồi dán giấy vẽ mặt tiền, cây làm bằng dây kim loại xoắn quấn tơ. Năm 1743, triều đình lập hai xưởng chuyên làm mô hình ở Béthune và Lille, đều là thành phố biên giới phía bắc.

Vì làm từ khảo sát thực địa, nhiều mô hình nay là tài liệu quý về diện mạo một thành phố thế kỷ 17–18, trước khi tường thành bị phá, phố cũ bị mở rộng. Nhà sử học đô thị dùng chúng để biết một khu phố từng có bao nhiêu nhà, nhà thờ nào đã biến mất.

Những mốc chính

NămSự kiện
1668Louvois cho bắt đầu làm mô hình các thành phố biên giới
1681Mô hình pháo đài Château d'If (ngoài khơi Marseille), một trong những chiếc cổ nhất còn giữ được
1700Louis XIV cho đặt bộ sưu tập trong cung Louvre
1743Lập xưởng mô hình ở Béthune và Lille
1758Mô hình Saint-Omer, một trong những chiếc cuối cùng của thời quân chủ cũ
1774–1777Gian trưng bày ở Louvre được chuyển cho tranh; bộ sưu tập suýt bị bỏ, rồi chuyển lên tầng áp mái Điện Invalides năm 1777
1814Phổ đem 17 mô hình, chủ yếu là các thành phố vùng Đức, về Berlin
Đầu thế kỷ 19Vẫn làm thêm: Luxembourg (1802), Brest, La Spezia (1811), Cherbourg (1811–1813)
Khoảng 1870Ngừng làm, khi kiểu thành luỹ có pháo đài góc nhọn hết thời

Từ bí mật quốc gia tới bảo tàng

Lý do bộ sưu tập ngừng phát triển rất thực tế: đến nửa sau thế kỷ 19, pháo bắn xa hơn, tường thành kiểu cũ không còn giữ được thành, nhiều thành phố phá tường để mở rộng. Mô hình của một thứ đã lỗi thời thì không còn giá trị quân sự. Nó chuyển dần sang giá trị lịch sử và nghệ thuật.

Năm 1927, bộ sưu tập được xếp hạng di tích lịch sử của Pháp. Ngày nay Bảo tàng Plans-Reliefs nằm trên tầng cao của Điện Invalides, gian trưng bày được giữ tối để bảo vệ màu sắc, các mô hình đặt trong tủ kính lớn. Chỉ một phần trong số 112 mô hình được trưng bày cùng lúc; 15 chiếc được gửi ở Bảo tàng Mỹ thuật Lille, nơi khách có thể xem mô hình chính thành phố Lille và các thành phố lân cận.

Plans-reliefs khác sa bàn thông thường thế nào

  • Không dùng để đi quân. Không có quân cờ, không có luật. Đây là mô hình để xem và bàn, giống mô hình quy hoạch hơn là bàn cờ trận.
  • Không phóng đại chiều cao nhiều. Vì tỉ lệ đã lớn, độ cao giữ gần thật, nên dốc trông tự nhiên.
  • Chi tiết tới từng ngôi nhà. Sa bàn cát hay bản đồ nổi chỉ cần địa hình. Plans-reliefs vẽ cả thành phố, nên đồng thời là tài liệu về kiến trúc và đời sống đô thị.
  • Bền hàng thế kỷ. Một số mô hình đã hơn 300 tuổi, được tu sửa nhiều lần.

Góc nhìn hôm nay

Với người làm quy hoạch, plans-reliefs là bài học về sức mạnh của mô hình khi phải thuyết phục người không có mặt ở thực địa: thấy tận mắt thì quyết nhanh hơn. Với người mê sa bàn, chúng là chuẩn mực về độ tỉ mỉ, đáng xem để biết người ta đã làm tay tới mức nào trước khi có máy in 3D.

Ai sang Paris có thể ghé Bảo tàng Plans-Reliefs trong khu Invalides, đi chung vé với Bảo tàng Quân đội ở cùng khu. Ở Lille, các mô hình nằm ở tầng hầm Bảo tàng Mỹ thuật. Không đi được thì có thể tìm ảnh độ phân giải cao trên trang của bảo tàng và trong các sách ảnh về bộ sưu tập. Khi xem, hãy thử so mô hình Saint-Omer hay Lille với bản đồ hôm nay để thấy tường thành xưa đã biến thành đại lộ nào.

Câu hỏi thường gặp

Plans-reliefs là gì?

Plans-reliefs là các mô hình nổi của thành phố có tường thành và vùng đất xung quanh, làm cho vua Pháp từ năm 1668. Phần lớn theo tỉ lệ khoảng 1:600, thể hiện cả nhà cửa, đường phố, tường luỹ, sông và đồi núi.

Ai cho làm plans-reliefs?

Bộ trưởng Louvois dưới thời vua Louis XIV khởi xướng năm 1668. Mục đích là giúp nhà vua và các kỹ sư bàn việc xây sửa thành luỹ biên giới mà không phải đến tận nơi.

Hiện nay còn bao nhiêu plans-reliefs?

Trong khoảng 260 mô hình làm từ 1668 tới khoảng 1870, nay còn 112 chiếc thuộc bộ sưu tập quốc gia Pháp. Phần lớn ở Bảo tàng Plans-Reliefs trong Điện Invalides, Paris, 15 chiếc gửi ở Bảo tàng Mỹ thuật Lille.

Vì sao người ta ngừng làm plans-reliefs?

Đến khoảng năm 1870, kiểu thành luỹ có pháo đài góc nhọn đã lỗi thời trước pháo tầm xa, nhiều thành phố phá tường để mở rộng. Mô hình không còn giá trị thực dụng nên việc làm mới dừng lại.

Xem plans-reliefs ở đâu?

Ở Bảo tàng Plans-Reliefs, trên tầng cao của Điện Invalides tại Paris, và một phần ở Bảo tàng Mỹ thuật thành phố Lille. Gian trưng bày giữ ánh sáng yếu để bảo vệ màu sắc của mô hình.

Mở app Xung Đột

Sa bàn giấy, quân cờ gỗ — cắt tiếp tế, hạ thủ phủ

Mở app Xung Đột

Bài viết liên quan

Mở app Xung Đột

Sa bàn giấy, quân cờ gỗ — cắt tiếp tế, hạ thủ phủ

Mở app Xung Đột Xem app khác