Little Wars là cuốn sách mỏng H.G. Wells in năm 1913, đặt luật cho việc bày lính đồ chơi bằng chì trên sàn nhà hoặc bãi cỏ, bắn nhau bằng khẩu pháo đồ chơi bắn que gỗ. Nó thường được coi là bộ luật đầu tiên in thành sách dành cho người chơi nghiệp dư trong thú cờ trận mô hình. Wells viết nó như một thú vui gia đình, và chính ông cũng là người phản đối chiến tranh thật.
Wells, nhà văn của những thế giới tưởng tượng
Herbert George Wells (1866–1946) được biết đến nhiều nhất qua các tiểu thuyết khoa học viễn tưởng như Cỗ máy thời gian và Chiến tranh giữa các thế giới. Ít người biết ông còn là một ông bố mê bày đồ chơi trên sàn với các con. Năm 1911, ông in một cuốn sách nhỏ về những thú chơi trên sàn nhà (tên tiếng Anh có chữ Floor, tức sàn nhà), tả những thế giới thu nhỏ dựng bằng gạch gỗ, ván, lính đồ chơi trên sàn phòng trẻ: đảo, thành phố, đường ray. Hai năm sau, Little Wars ra đời, hẹp hơn về chủ đề nhưng chặt chẽ hơn về luật.
Tên đầy đủ của sách có một câu phụ đề dài và hóm hỉnh, đại ý: dành cho con trai từ mười hai tới một trăm năm mươi tuổi, và cho kiểu con gái thông minh hơn, thích những thứ con trai thích. Câu đó đủ cho thấy giọng của cả cuốn: vui, tự giễu, không nghiêm trọng.
Từ một bữa tối tới một bộ luật
Theo lời Wells kể trong sách, mọi chuyện bắt đầu ở nhà ông tại Sandgate, miền nam nước Anh. Một người bạn văn, Jerome K. Jerome (tác giả Ba người trên một chiếc thuyền), sau bữa tối cầm khẩu pháo đồ chơi bắn vào hàng lính chì đứng trên sàn. Wells nhập cuộc. Hai người nhanh chóng thấy bắn lung tung thì chán, phải có luật: ai đi trước, đi bao xa, bắn mấy phát, quân ngã thì sao.
Từ những buổi tối như thế, luật được thử, sửa, thử lại trong nhiều năm, trên sàn phòng, trên tấm thảm bần của phòng trẻ, có khi ra cả bãi cỏ cắt sát ngoài vườn. Cuốn sách là bản ghi lại sau quá trình mày mò ấy.
Bộ luật trong Little Wars
Luật của Wells đơn giản đến bất ngờ so với Kriegsspiel của người Phổ gần một thế kỷ trước. Không có trọng tài, không có bảng tính dày, không có xúc xắc. May rủi đến từ chính tay người bắn pháo.
| Điểm luật | Nội dung chính |
|---|---|
| Bộ binh | Mỗi lượt đi tối đa một bộ (khoảng 30 cm) |
| Kỵ binh | Mỗi lượt đi tối đa hai bộ |
| Pháo | Chỉ hoạt động khi có ít nhất bốn người của khẩu đó đứng trong vòng sáu phân Anh; mỗi lượt hoặc di chuyển hoặc bắn, không làm cả hai |
| Bắn | Mỗi khẩu bắn tối đa bốn phát một lượt; lính bị đạn làm ngã coi như bị loại |
| Thời gian | Khoảng một phút cho mỗi ba mươi người, cộng một phút mỗi khẩu pháo; có báo trước khi hết giờ |
| Giáp lá cà | Hai bên bằng số thì cùng bị loại hết; bên đông áp đảo một nhóm bị cô lập thì bắt tù phần dư |
| Đo đạc | Bằng một sợi dây cắt sẵn đúng chiều dài |
Luật giáp lá cà của Wells đáng nói riêng. Nếu chín người gặp mười một người và nhóm chín bị cô lập, hai bên loại nhau một đổi một cho đến khi bên đông gấp đôi bên ít, phần còn lại bị bắt làm tù binh. Một luật có tính toán hẳn hoi nhưng tính nhẩm được ngay trên sàn, đúng tinh thần một thú chơi gia đình.
Khẩu pháo trong sách là loại đồ chơi nạp sau bằng lò xo, bắn những đoạn que gỗ nhỏ. Bắn trúng hay trượt tuỳ tay nghề và cả độ phẳng của sàn. Đây là thứ may rủi "vật lý", vui hơn xúc xắc với trẻ con nhưng làm người lớn cãi nhau không ít khi đạn nảy.
Những người lính chì của Britains
Thú chơi của Wells dựa vào một sản phẩm có sẵn: lính chì đúc rỗng của hãng W. Britain ở London. Năm 1893, William Britain con tìm ra cách đúc rỗng: đổ chì nóng vào khuôn rồi dốc ngược để phần chì chưa đông chảy ra, để lại một lớp vỏ mỏng. Lính nhẹ hơn, rẻ hơn hẳn lính đúc đặc của Đức và Pháp. Nhờ vậy một gia đình trung lưu có thể mua cả trăm lính, đủ để bày hai đội quân trên sàn.
Lính Britains cao khoảng 54 mm, cỡ mà về sau trở thành một trong những tỉ lệ kinh điển của giới sưu tầm. Ngày nay ta biết chì độc, đồ chơi bằng chì đã bị cấm bán cho trẻ em ở nhiều nước; lính chì cổ chỉ còn là đồ sưu tầm, không nên cho trẻ nhỏ cầm nghịch.
Wells và thái độ với chiến tranh
Có vẻ nghịch lý khi một người phản đối chiến tranh lại viết luật bày trận. Nhưng chính Wells trả lời điều đó trong phần cuối sách. Đại ý ông viết: thú chơi trên sàn cho người ta đủ hồi hộp của mưu tính, thắng thua mà không ai đổ máu, không nhà nào cháy; và ai đã chơi đủ lâu sẽ thấy việc điều hành một cuộc chiến thật vụng về, tốn kém và quá sức người ra sao. Theo Wells, đem cái hiếu thắng vào hộp lính chì tốt hơn đem nó ra đời thật.
Người đọc hôm nay có thể đồng ý hoặc không, nhưng đó là một lập trường rõ ràng: Little Wars là sách về một thú vui, không phải sách dạy đánh nhau.
Little Wars để lại gì
- Đưa cờ trận về nhà. Kriegsspiel sinh ra trong giới tham mưu. Wells biến nó thành thú chơi của gia đình, bạn bè, dùng đồ có sẵn trong cửa hàng đồ chơi.
- Luật ngắn, đo bằng thước dây. Lối di chuyển tự do đo bằng khoảng cách, không chia ô, về sau trở thành nét chính của thú cờ trận mô hình.
- Kể lại ván đấu như một câu chuyện. Sách có phần thuật lại một ván mẫu, kể diễn biến từng lượt. Thói quen viết "nhật ký trận" sau mỗi ván vẫn còn trong các câu lạc bộ mô hình bây giờ.
- Nhánh tâm lý học. Cuốn sách về thú chơi trên sàn nhà năm 1911 của Wells là nguồn cảm hứng cho nhà tâm lý học Margaret Lowenfeld khi bà dùng khay cát và đồ vật nhỏ để làm việc với trẻ em, mở đầu cho liệu pháp sa bàn.
Góc nhìn hôm nay: đọc và chơi lại thế nào
Little Wars và cuốn sách năm 1911 về thú chơi trên sàn nhà đều đã thuộc phạm vi công cộng, có bản điện tử miễn phí trên Dự án Gutenberg. Sách ngắn, đọc một buổi tối là xong, tiếng Anh dễ, có hình minh hoạ những buổi bày quân trên sàn.
Muốn chơi lại với trẻ con, có thể thay lính chì bằng lính nhựa, thay khẩu pháo lò xo bằng một quả bóng bàn lăn từ một cái máng giấy. Giữ đúng tinh thần của Wells: luật vài dòng, đo bằng một sợi dây, mỗi lượt có giới hạn thời gian, và không ai cãi quá năm phút về một phát bắn trượt. Một buổi chiều như thế dạy trẻ lập kế hoạch, chờ lượt, chấp nhận thua, tốt không kém một giờ học.
Câu hỏi thường gặp
Little Wars là sách gì?
Little Wars là cuốn sách của nhà văn Anh H.G. Wells in năm 1913, đặt luật cho việc bày lính đồ chơi bằng chì trên sàn nhà hay bãi cỏ và bắn nhau bằng pháo đồ chơi. Nó được coi là bộ luật in thành sách đầu tiên cho thú cờ trận mô hình nghiệp dư.
Little Wars ra đời thế nào?
Theo lời Wells, một tối bạn ông là nhà văn Jerome K. Jerome cầm pháo đồ chơi bắn vào lính chì trên sàn nhà Wells ở Sandgate. Hai người thấy cần có luật cho thú vui ấy, rồi Wells thử nghiệm nhiều năm trước khi in thành sách.
H.G. Wells có ủng hộ chiến tranh không?
Không. Wells được biết đến như người phản đối chiến tranh. Ở cuối Little Wars, ông viết rằng thú chơi trên sàn cho người ta hồi hộp mà không ai đổ máu, và cho thấy chiến tranh thật vụng về, tốn kém tới mức nào.
Little Wars khác Kriegsspiel thế nào?
Kriegsspiel của người Phổ đầu thế kỷ 19 dùng bản đồ, xúc xắc, bảng tính và trọng tài, hướng tới giới chuyên môn. Little Wars dùng lính đồ chơi, pháo lò xo, luật vài trang và không cần trọng tài, hướng tới gia đình và bạn bè.
Trước Little Wars, Wells còn viết sách gì về đồ chơi?
Năm 1911, Wells in một cuốn sách nhỏ về thú chơi trên sàn nhà, tả cách cùng con dựng những thế giới thu nhỏ trên sàn nhà bằng gạch gỗ, ván và đồ chơi. Cuốn này về sau truyền cảm hứng cho liệu pháp khay cát trong tâm lý học trẻ em.