Kriegsspiel là cờ trận trên bàn ra đời ở Phổ đầu thế kỷ 19, do hai cha con nhà von Reisswitz làm nên qua hai bước khác nhau. Người cha, Georg Leopold, đắp chiến trường bằng cát rồi làm bàn địa hình bằng sứ dâng vua năm 1812; người con, Georg Heinrich, bỏ bàn sứ để dùng bản đồ thật, xúc xắc và một trọng tài, in thành sách năm 1824. Gộp hai người làm một là lỗi hay gặp nhất khi kể chuyện này.
Tên gọi và những người đi trước
Trong tiếng Đức, Krieg là chiến tranh, Spiel là cuộc chơi; ghép lại, người Việt có thể hiểu là "cờ trận". Tên này không do nhà Reisswitz đặt ra. Cuối thế kỷ 18 đã có vài thứ mang tên tương tự ở các xứ Đức, và chúng đều là con cháu của cờ vua.
Năm 1780, Johann Christian Ludwig Hellwig ở Braunschweig làm một bàn cờ lớn hơn nhiều so với 64 ô, các ô được tô màu để chỉ đồng bằng, đầm lầy, núi, sông. Quân không còn là vua, hậu, xe, mã mà là bộ binh, kỵ binh, pháo. Năm 1797, Georg Venturini đẩy ý tưởng ấy xa hơn bằng cách đặt lưới ô vuông lên một vùng đất có thật. Nhưng cả hai vẫn giữ cái khung của cờ vua: ô vuông, nước đi cố định, quân bị bắt là mất hẳn. Chiến trường thật không có ô vuông, và đó là chỗ nhà Reisswitz bước vào.
Người cha: từ khay cát tới bàn sứ
Georg Leopold von Reisswitz là một nam tước người Phổ. Ông thử bỏ ô vuông, đắp một chiến trường bằng cát ẩm trên mặt bàn: đồi là đồi, sông là rãnh, làng là những khối nhỏ. Quân là các khối gỗ đặt lên mặt cát. Đây đúng nghĩa là một sa bàn, chỉ khác là trên đó có quân đi theo lượt.
Năm 1811, ông trình bày khay cát này cho hai hoàng tử nước Phổ. Hai người thích, giới thiệu với vua cha Friedrich Wilhelm III. Năm 1812, Reisswitz cha dâng vua một chiếc tủ bàn bằng gỗ, mặt bàn gấp được, rộng chừng sáu bộ mỗi chiều (khoảng gần hai mét). Thay cho cát dễ đổ, địa hình giờ là những ô sứ vẽ nổi, ghép lại với nhau theo nhiều kiểu, tỉ lệ khoảng 1:2.373. Có ngăn kéo đựng quân, dụng cụ đo, sách luật. Đó là một món đồ cung đình đẹp đẽ, được chơi trong cung một thời gian.
Điểm yếu của bàn sứ cũng chính là điểm mạnh của nó: đẹp, bền, nhưng địa hình chỉ ghép được từ một số ô có sẵn, không phải vùng đất thật nào cả.
Người con: bản đồ, xúc xắc và trọng tài
Georg Heinrich Rudolf Johann von Reisswitz là trung uý pháo binh. Ông giữ tinh thần của cha nhưng đổi gần như toàn bộ cách làm. Năm 1824, ông in bản hướng dẫn tựa đề Anleitung zur Darstellung militärischer Manöver mit dem Apparat des Kriegsspiels, tạm dịch "Hướng dẫn trình bày các cuộc hành binh bằng bộ dụng cụ Kriegsspiel".
Bản đồ thật thay cho địa hình ghép
Thay vì bàn sứ, Reisswitz con dùng bản đồ địa hình tỉ lệ 1:8.000, đủ chi tiết để thấy từng con đường, từng cánh rừng. Quân là những thỏi kim loại nhỏ sơn màu, kích thước đúng với diện tích một đơn vị chiếm trên bản đồ ở tỉ lệ ấy. Đo đạc bằng thước, không còn đếm ô.
Xúc xắc để chấp nhận may rủi
Ông làm năm loại xúc xắc riêng, mỗi mặt ghi kết quả tổn thất cho những tình huống khác nhau. Ý tưởng rất hiện đại: kết quả một cuộc giao tranh không bao giờ chắc chắn, người cầm quân giỏi là người đặt mình vào thế có xác suất thắng cao, không phải người tin vào một kết quả cố định.
Trọng tài: người giữ bí mật
Thay đổi quan trọng nhất là thêm một người trọng tài. Trọng tài đặt quân, gieo xúc xắc, tính kết quả. Hai bên chỉ được biết những gì quân của mình thấy được. Lần đầu tiên, cái không biết trở thành một phần của ván cờ. Cờ vua là thế trận phơi hết lên bàn; Kriegsspiel của Reisswitz con là thế trận trong sương mù.
Bảng so sánh các bước
| Cờ vua | Hellwig (1780) | Reisswitz cha (1812) | Reisswitz con (1824) | |
|---|---|---|---|---|
| Mặt trận | 64 ô đều nhau | Lưới ô tô màu địa hình | Cát, rồi ô sứ nổi | Bản đồ thật 1:8.000 |
| Di chuyển | Nước đi cố định | Theo ô | Đo bằng thước | Đo bằng thước, theo thời gian |
| May rủi | Không | Không | Ít | Xúc xắc riêng |
| Thông tin | Hai bên thấy hết | Thấy hết | Thấy hết | Trọng tài giữ, mỗi bên thấy một phần |
| Ai ngồi bàn | Hai người | Hai người | Hai phe | Hai phe và trọng tài |
Lời khen của Müffling và cái kết buồn
Năm 1824, Reisswitz con được trình bày trước tướng Karl von Müffling, tổng tham mưu trưởng Phổ lúc ấy. Theo lời kể còn lưu lại, Müffling ban đầu dè dặt, xem một lúc thì thay đổi hẳn, nói rằng đây không phải một thú tiêu khiển thường mà là một trường học thật sự cho người làm tham mưu. Ông viết thư giới thiệu cho các đơn vị. Bộ dụng cụ được đặt làm, các nhóm sĩ quan trẻ tụ tập để chơi.
Nhưng thành công không giữ được người làm ra nó. Reisswitz con bị điều đi Torgau, một nơi xa, mà nhiều người coi là đày ải vì những va chạm với cấp trên. Năm 1827, ông tự tử, chỉ ba năm sau cuốn sách làm nên tên tuổi.
Sau nhà Reisswitz
Bộ luật năm 1824 rất dày, tính toán nặng. Nhiều thập niên sau, người ta tìm cách làm nó gọn lại. Năm 1876, Julius von Verdy du Vernois đề xuất một lối đơn giản hơn, được gọi là Kriegsspiel "tự do": bỏ phần lớn bảng tính, để trọng tài có kinh nghiệm tự phán xét kết quả. Hai trường phái, luật chặt và trọng tài tự do, từ đó cùng tồn tại, và tới nay giới mê cờ trận trên bàn vẫn tranh luận bên nào hay hơn.
Cuối thế kỷ 19, lối bày quân trên bản đồ này lan ra nhiều nước. Ngoài giới chuyên nghiệp, nó để lại một di sản dân sự rõ ràng: ý tưởng rằng một mô hình thu nhỏ, cộng với luật chơi có may rủi và thông tin bị che khuất, có thể giúp con người hiểu một tình thế phức tạp. Cuốn Little Wars của H.G. Wells năm 1913 là bản "dân dã" của ý tưởng ấy, đem cờ trận từ bàn tham mưu xuống sàn nhà.
Góc nhìn hôm nay
Ba điều người đọc hôm nay mang về được từ Kriegsspiel:
- Mô hình nên giống thực tế ở đúng chỗ cần. Reisswitz con bỏ bàn sứ đẹp để lấy bản đồ xấu nhưng thật. Cái đẹp không quan trọng bằng câu hỏi mô hình trả lời được.
- Chấp nhận may rủi giúp suy nghĩ tốt hơn. Khi biết kết quả có xác suất, người ta thôi tìm "nước đi chắc thắng" và bắt đầu cân nhắc rủi ro.
- Thông tin không đầy đủ là bình thường. Phần lớn quyết định ngoài đời, kể cả trong gia đình hay công việc, phải đưa ra khi không thấy hết bàn.
Bản hướng dẫn năm 1824 đã được dịch sang tiếng Anh và có những nhóm mê lịch sử chơi lại đúng theo luật gốc với bản đồ cổ. Người đọc tiếng Đức có thể tìm bản số hoá của sách gốc trong các thư viện số. Với người mới, cách vào dễ nhất là đọc về Kriegsspiel "tự do": chỉ cần một tấm bản đồ, vài khối gỗ và một người bạn chịu ngồi làm trọng tài.
Câu hỏi thường gặp
Kriegsspiel là gì?
Kriegsspiel là cờ trận trên bàn ra đời ở Phổ đầu thế kỷ 19. Quân là các khối nhỏ đặt trên địa hình thu nhỏ hoặc bản đồ thật, di chuyển theo lượt, kết quả giao tranh tính bằng xúc xắc và bảng luật. Bản năm 1824 có thêm trọng tài giữ bí mật thông tin.
Ai phát minh ra Kriegsspiel?
Hai cha con nhà von Reisswitz, theo hai bước. Người cha Georg Leopold làm sa bàn cát rồi bàn địa hình bằng sứ dâng vua Phổ năm 1812. Người con Georg Heinrich làm bản dùng bản đồ, xúc xắc và trọng tài, in năm 1824.
Kriegsspiel khác cờ vua thế nào?
Cờ vua dùng 64 ô đều nhau, nước đi cố định, hai bên thấy hết bàn và không có may rủi. Kriegsspiel năm 1824 dùng bản đồ thật, đo khoảng cách bằng thước, tính kết quả bằng xúc xắc, và mỗi bên chỉ biết một phần những gì đang diễn ra.
Trước nhà Reisswitz đã có cờ trận chưa?
Có. Hellwig năm 1780 và Venturini năm 1797 đã làm cờ trận dựa trên cờ vua, với bàn lớn chia ô vuông tô màu theo địa hình. Nhà Reisswitz là người bỏ hẳn lưới ô để dùng địa hình thật.
Kriegsspiel "tự do" là gì?
Là lối chơi do Verdy du Vernois đề xuất năm 1876, bỏ phần lớn bảng tính phức tạp để trọng tài có kinh nghiệm tự phán xét kết quả. Lối này nhanh và linh hoạt hơn nhưng phụ thuộc nhiều vào người làm trọng tài.