Đồng hồ cờ là hai chiếc đồng hồ ghép chung một hộp, mỗi chiếc đếm thời gian của một người; đi xong nước nào thì bấm nút để dừng đồng hồ của mình và chạy đồng hồ của đối thủ. Trước khi có nó, các ván cờ có thể kéo dài tới mức người xem bỏ về. Từ đồng hồ cát những năm 1860, qua đồng hồ cơ có lá cờ nhỏ, tới đồng hồ số có cộng giờ mỗi nước, công cụ này đã thay đổi hẳn cách người ta đấu cờ.
Vì sao cờ cần đồng hồ
Ở các giải cờ giữa thế kỷ 19, không có giới hạn thời gian. Một người có thể ngồi nghĩ hàng giờ cho một nước đi, và đối thủ chỉ biết chờ. Giải đấu quốc tế đầu tiên ở London năm 1851 để lại nhiều lời than phiền về những người chơi nghĩ quá lâu; Howard Staunton, người tổ chức giải, là một trong những người phàn nàn nhiều nhất. Giai thoại về những ván cờ của Paul Morphy với Louis Paulsen ở New York năm 1857 cũng hay được kể: Paulsen nổi tiếng nghĩ rất lâu, có nước đi kéo dài cả giờ đồng hồ.
Không có đồng hồ, việc nghĩ lâu trở thành một thứ vũ khí: làm đối thủ mỏi mệt, sốt ruột rồi đi sai. Đó không còn là đấu trí trên bàn mà là đấu sức chịu đựng. Giới hạn thời gian ra đời trước hết để trả cuộc đấu về đúng chỗ của nó.
Đồng hồ cát: lời giải đầu tiên
Những năm 1860, các trận đấu ở London bắt đầu dùng đồng hồ cát để giới hạn thời gian. Trận giữa Adolf Anderssen và Ignatz Kolisch năm 1861 thường được nhắc là một trong những trận đầu tiên dùng cách này. Mỗi người có một chiếc đồng hồ cát; khi tới lượt mình thì dựng nó lên cho cát chảy, hết lượt thì đặt nằm xuống.
Cách này đơn giản nhưng nhiều nhược điểm. Đồng hồ cát nằm nghiêng vẫn có thể rơi lọt vài hạt, khó đọc chính xác còn bao nhiêu thời gian, và mỗi lần lật là một lần tranh cãi. Nó giới hạn được thời gian cho một số nước, nhưng không cho biết rõ ràng ai đã dùng bao lâu.
Đồng hồ cơ: từ cái bập bênh tới lá cờ nhỏ
Đồng hồ bập bênh năm 1883
Chiếc đồng hồ cờ cơ học đầu tiên được ghi nhận là của Thomas Wilson ở Manchester, dùng tại giải London năm 1883. Hai mặt đồng hồ đặt trên một khung bập bênh: khi một bên nghiêng xuống, cơ cấu của nó dừng lại, còn bên kia chạy. Người chơi đi xong thì đẩy cho khung nghiêng về phía mình, dừng giờ của mình và cho giờ đối thủ chạy. Nguyên lý "một bên chạy, một bên dừng" của mọi đồng hồ cờ về sau đã có từ đây.
Nút bấm và lá cờ
Sang đầu thế kỷ 20, kiểu đồng hồ có hai nút bấm trên nóc trở thành phổ biến: ấn nút bên mình thì đồng hồ mình dừng, đồng hồ bên kia chạy. Rồi xuất hiện thêm lá cờ nhỏ (thường gọi là "flag") gắn gần số 12: kim phút nâng nó lên khi tới gần giờ, và khi kim qua mốc thì lá cờ rơi xuống. Từ đó có cách nói "rơi cờ" hay "hết giờ" — người có lá cờ rơi trước là người đã dùng hết thời gian.
Đồng hồ cơ có tiếng tích tắc đặc trưng và tiếng "cạch" khi bấm, nhiều người chơi lâu năm vẫn nhớ. Nhưng nó có điểm yếu: chỉ đo được đến phút, khó biết chính xác lá cờ rơi lúc nào khi cả hai đều sát giờ, và không thể cộng thêm giây cho mỗi nước.
Đồng hồ số và ý tưởng cộng giờ mỗi nước
Đồng hồ điện tử giải quyết được bài toán đo chính xác, nhưng thay đổi lớn nhất của nó là về cách chia thời gian. Năm 1988, Bobby Fischer nộp bằng sáng chế cho một chiếc đồng hồ cộng thêm một số giây cố định cho người chơi sau mỗi nước đi. Chiếc đồng hồ này được dùng trong trận ông tái đấu Boris Spassky năm 1992. Cách tính này nay được gọi là "cộng giờ kiểu Fischer" (increment).
Ý tưởng tưởng nhỏ mà tác động lớn. Với đồng hồ cũ, cuối ván thường là cảnh hai người bấm loạn xạ, thế cờ đang thắng vẫn có thể thua vì hết giờ. Có thêm vài chục giây mỗi nước, người chơi luôn còn đủ thời gian để đi cho tử tế, và ván cờ được quyết định trên bàn nhiều hơn.
Ngoài cách cộng của Fischer còn có kiểu "trễ" (delay): đầu mỗi lượt có vài giây đồng hồ chưa chạy, đi nhanh trong khoảng đó thì không mất thời gian. Kiểu này gắn với đề xuất của kiện tướng David Bronstein và được dùng nhiều ở Mỹ.
So sánh ba thế hệ đồng hồ
| Đồng hồ cát | Đồng hồ cơ | Đồng hồ số | |
|---|---|---|---|
| Thời kỳ | Từ những năm 1860 | Từ năm 1883, phổ biến suốt thế kỷ 20 | Phổ biến từ cuối thế kỷ 20 |
| Độ chính xác | Kém, khó đọc | Tới phút, có lá cờ báo hết giờ | Tới giây hoặc phần mười giây |
| Cộng giờ mỗi nước | Không | Không | Có (kiểu Fischer hoặc kiểu trễ) |
| Đếm số nước | Không | Không | Nhiều loại có |
| Tranh chấp hay gặp | Lật sai lúc, cát lọt | Ai rơi cờ trước | Cài đặt sai thể thức trước ván |
Thể thức thời gian và phép lịch sự với đồng hồ
Đồng hồ sinh ra cả một bộ từ vựng mới. Theo luật của FIDE, cờ chớp (blitz) là ván mỗi người có 10 phút hoặc ít hơn; cờ nhanh (rapid) là trên 10 phút và dưới 60 phút; dài hơn nữa là cờ tiêu chuẩn, có ván kéo dài năm sáu tiếng. Một thể thức tiêu chuẩn phổ biến ở các giải lớn là 90 phút cho 40 nước đầu, thêm 30 phút cho phần còn lại, cộng 30 giây mỗi nước ngay từ nước đầu tiên. Trên mạng còn có các ván một phút, thường gọi là "cờ đạn".
Cùng với đồng hồ là những phép lịch sự mà người mới hay quên:
- Bấm đồng hồ bằng chính tay vừa đi quân, không để tay chờ sẵn trên nút.
- Không đập mạnh vào nút. Đồng hồ cơ dễ hỏng, và tiếng đập cũng là một cách gây áp lực không đẹp.
- Không chỉnh, không cầm đồng hồ lên trong khi đang đấu. Muốn dừng vì có tranh chấp thì dừng cả hai và gọi người tổ chức.
- Người đứng xem không được nhắc ai đã rơi cờ. Đó là việc của hai người chơi, hoặc của trọng tài nếu giải có trọng tài.
Góc nhìn hôm nay
Đồng hồ cờ cho thấy một điều đúng với mọi cuộc tranh luận: khi một bên có thể kéo dài vô hạn, cuộc đấu biến thành cuộc đọ sức bền thay vì đọ lý lẽ. Các buổi họp và hoà giải ngoài đời cũng hay dùng giới hạn thời gian cho mỗi người nói với cùng lý do ấy.
Với người chơi ở nhà, không cần mua đồng hồ đắt tiền. Hai điện thoại đặt hẹn giờ, hoặc một ứng dụng đồng hồ cờ miễn phí, đủ để tập. Nếu tổ chức ván cờ trận trên sa bàn — loại có thể kéo dài nhiều giờ — có thể dùng đồng hồ theo lượt: mỗi lượt của một bên được, chẳng hạn, năm phút. Người thích đồ cổ có thể sưu tầm đồng hồ cờ cơ; những chiếc vỏ gỗ còn chạy tốt vẫn được trao đổi ở các chợ đồ cũ và hội sưu tầm.
Câu hỏi thường gặp
Đồng hồ cờ được phát minh khi nào?
Chiếc đồng hồ cờ cơ học đầu tiên được ghi nhận là của Thomas Wilson ở Manchester, dùng ở giải London năm 1883. Trước đó, từ những năm 1860, các trận đấu đã dùng đồng hồ cát để giới hạn thời gian.
Cộng giờ kiểu Fischer là gì?
Đó là cách cộng thêm một số giây cố định cho người chơi sau mỗi nước đi, ví dụ 30 giây. Bobby Fischer nộp bằng sáng chế cho đồng hồ kiểu này năm 1988, và nó được dùng ở trận Fischer – Spassky năm 1992.
Cờ chớp và cờ nhanh khác nhau thế nào?
Theo luật FIDE, cờ chớp là ván mỗi người có 10 phút hoặc ít hơn, còn cờ nhanh là trên 10 phút và dưới 60 phút mỗi người. Ván dài hơn được gọi là cờ tiêu chuẩn.
"Rơi cờ" nghĩa là gì?
Trên đồng hồ cơ có một lá cờ nhỏ gần số 12, kim phút nâng nó lên rồi để nó rơi khi hết giờ. "Rơi cờ" nghĩa là người đó đã dùng hết thời gian; đồng hồ số vẫn giữ cách gọi này bằng một ký hiệu hiện trên màn hình.
Không có đồng hồ cờ thì dùng gì thay?
Có thể dùng ứng dụng đồng hồ cờ trên điện thoại, hoặc hai bộ hẹn giờ để mỗi người tự bấm. Với ván cờ trận dài trên sa bàn, giới hạn thời gian cho mỗi lượt thường tiện hơn giới hạn cho cả ván.