Trong hầu hết các loại cờ hai người đi lần lượt, người đi trước có một lợi thế nhỏ nhưng có thật: được đặt thế trận trước và luôn hơn đối phương nửa nhịp. Ở cờ vua, các thống kê lớn trên ván của người chơi mạnh thường cho bên cầm quân trắng khoảng 54–56% số điểm. Để hai bên công bằng, người ta đổi màu quân luân phiên, đấu số ván chẵn, dùng luật "một người chia, người kia chọn", hoặc chấp quân, chấp thời gian cho bên mạnh hơn.
Vì sao đi trước lại có lợi
Lợi thế đi trước đến từ nhịp. Người đi trước được đưa quân ra trước, chiếm chỗ tốt trước, và đặt câu hỏi để đối phương phải trả lời. Người đi sau thường phải phản ứng, ít nhất ở giai đoạn đầu. Trong nhiều loại cờ, chỉ hơn nhau một nước là đủ để quyết định ai chiếm được một ô then chốt hay ai tấn công trước.
Nhưng lợi thế này không tuyệt đối. Có những thế cờ mà bên phải đi lại là bên bất lợi — bị buộc phải di chuyển trong khi mọi nước đều làm thế mình xấu đi. Người chơi cờ vua gọi đó là thế "zugzwang" (tiếng Đức, nghĩa là "bị ép phải đi"). Vì thế "đi trước có lợi" đúng ở mức trung bình, không đúng với từng thế cờ.
Lợi thế lớn tới đâu: vài ví dụ từ các loại cờ
Cờ vua và cờ đam
Ở cờ vua, lợi thế của quân trắng là nhỏ. Ở trình độ cao, rất nhiều ván kết thúc hoà, và bên đen vẫn thắng đều đặn. Cờ đam kiểu Anh (checkers) thậm chí đã được "giải" bằng máy năm 2007 bởi nhóm của Jonathan Schaeffer ở Đại học Alberta: nếu cả hai bên đi hoàn hảo thì ván cờ hoà. Nghĩa là lợi thế đi trước, ở loại cờ đó, không đủ để thắng.
Cờ caro và gomoku
Cờ caro — rất quen với học sinh Việt Nam — là ví dụ ngược lại. Ở dạng tự do (năm quân liền là thắng, không thêm điều kiện gì) trên bàn 15 × 15, các nhà nghiên cứu đã chứng minh bằng máy vào những năm 1990 rằng người đi trước luôn thắng nếu đi đúng. Lợi thế đi trước ở đây quá lớn.
Vì vậy người chơi tự đặt thêm luật để kìm bên đi trước. Luật "chặn hai đầu" quen thuộc ở Việt Nam — năm quân liền mà hai đầu đã bị chặn thì không tính thắng — là một cách. Ở Nhật, biến thể renju cấm bên đi trước tạo một số hình nhất định. Các giải gomoku quốc tế những năm gần đây còn dùng luật mở đầu kiểu "người đặt, người chọn bên" để cân bằng.
Cờ Hex và luật "chia bánh"
Cờ Hex — đi trên bàn ô lục giác, nối hai cạnh đối diện — do Piet Hein (Đan Mạch) nghĩ ra năm 1942 và nhà toán học John Nash nghĩ ra độc lập năm 1948. Nash đưa ra một lập luận gọn: ở Hex, có thêm một quân trên bàn không bao giờ là bất lợi, nên nếu người đi sau có cách thắng thì người đi trước có thể "mượn" cách ấy; suy ra người đi trước luôn có cách thắng, dù không ai chỉ ra cụ thể cách đó với bàn lớn.
Để cân bằng, người chơi Hex dùng luật chia bánh (pie rule): người thứ nhất đặt quân đầu tiên, người thứ hai được chọn hoặc nhận luôn quân đó làm của mình, hoặc để người kia giữ. Như chuyện hai đứa trẻ chia bánh: một đứa cắt, đứa kia chọn trước — người cắt sẽ tự khắc cắt đều.
Cờ bất đối xứng
Có những loại cờ mà hai bên vốn khác nhau, như hnefatafl của người Bắc Âu: một bên có vua ở giữa bàn tìm đường ra góc, bên kia đông quân hơn vây quanh. Ở đây, câu hỏi không chỉ là ai đi trước mà là luật bắt vua, kích thước bàn và số quân có cân hai bên không. Vì luật gốc đã thất truyền, những người dựng lại hnefatafl ngày nay vẫn tranh luận và thử nghiệm các biến thể để hai bên có cơ hội ngang nhau.
Các cách cân bằng hai bên
| Cách làm | Làm thế nào | Hợp khi nào |
|---|---|---|
| Đổi màu luân phiên | Mỗi ván đổi bên đi trước; giải đấu cố gắng cho mỗi người số ván đi trước và đi sau gần bằng nhau | Mọi giải nhiều vòng |
| Đấu số ván chẵn | Hai người đấu 2, 4, 6 ván, mỗi bên đi trước một nửa | Trận đối đầu, chung kết |
| Bốc thăm | Tung đồng xu hoặc giấu quân trong tay cho đối phương đoán | Ván lẻ, vòng đầu |
| Luật chia bánh | Người trước đặt nước đầu, người sau chọn bên | Loại cờ đi trước lợi quá nhiều |
| Chấp quân | Bên mạnh bỏ bớt một quân hoặc nhường nước đi đầu | Hai người chênh sức rõ |
| Chấp thời gian | Bên mạnh có ít thời gian hơn trên đồng hồ | Ván có đồng hồ, chênh sức vừa phải |
| Ván quyết định "Armageddon" | Bên đi trước có nhiều thời gian hơn, nhưng bên đi sau chỉ cần hoà là thắng | Phân định khi các ván trước đều hoà |
Chấp quân từng rất phổ biến ở thế kỷ 18 và 19. Các kỳ thủ hàng đầu thời đó thường đấu với người nghiệp dư bằng cách bỏ một con tốt, một con mã, thậm chí một con xe từ đầu ván. Ngày nay cách này hiếm thấy ở giải đấu nhưng vẫn rất hợp khi bố mẹ đấu với con, hay khi người lâu năm kèm người mới.
Lợi thế đi trước trên sa bàn
Với cờ trận trên sa bàn — nơi mỗi bên có nhiều đơn vị và mỗi lượt di chuyển nhiều quân — lợi thế đi trước còn lớn hơn: bên đi trước có thể đưa cả đội hình tiến lên và đánh trước khi bên kia kịp phản ứng. Những người thích loại cờ này đã nghĩ ra vài cách hay:
- Giành quyền đi trước mỗi lượt. Đầu mỗi lượt, hai bên tung xúc xắc; ai cao hơn chọn đi trước hay đi sau. Lợi thế không còn cố định cho một bên suốt ván.
- Đi xen kẽ từng đơn vị. Thay vì một bên đi hết quân rồi mới tới bên kia, hai bên lần lượt mỗi người đi một đơn vị. Không ai có được nguyên một lượt "đánh phủ đầu".
- Bên đi sau được chọn chỗ. Một bên bày quân trước, bên kia bày sau khi đã nhìn thấy; đổi lại bên bày trước được đi trước.
- Điều kiện thắng bất đối xứng. Bên tấn công phải chiếm được một điểm trong số lượt giới hạn; bên phòng thủ chỉ cần giữ được.
Bài học ngoài bàn cờ
Lợi thế đi trước có mặt ở nhiều nơi ngoài bàn cờ: người phát biểu trước đặt khung cho cuộc tranh luận, người đưa ra con số đầu tiên tạo mốc cho cả cuộc bàn bạc. Những cách cân bằng của người chơi cờ — đổi lượt, một người chia một người chọn, giới hạn thời gian ngang nhau — cũng là những cách người ta dùng để buổi họp hay buổi hoà giải trong nhà công bằng hơn. Luật "một người chia, người kia chọn" đặc biệt dễ áp dụng với trẻ nhỏ khi chia đồ.
Góc nhìn hôm nay
Muốn thấy lợi thế đi trước bằng mắt, có thể làm một thí nghiệm nhỏ ở nhà: hai người chơi caro tự do 20 ván, ghi lại ai đi trước và ai thắng. Sau đó chơi thêm 20 ván với luật chặn hai đầu và so kết quả. Hai mươi ván không phải số lớn, nhưng thường đủ để thấy luật thêm vào thay đổi cán cân thế nào.
Ai thích đọc sâu có thể tìm tài liệu về việc "giải" cờ đam của nhóm Jonathan Schaeffer, và các bài viết về cờ Hex và luật chia bánh trong sách toán giải trí. Khi tự đặt luật cho một cờ trận mới, hãy luôn hỏi: bên đi trước có lợi bao nhiêu, và mình bù cho bên kia bằng gì?
Câu hỏi thường gặp
Đi trước trong cờ vua có lợi không?
Có, nhưng không nhiều. Các thống kê lớn trên ván của người chơi mạnh thường cho bên trắng khoảng 54–56% số điểm, và rất nhiều ván vẫn kết thúc hoà. Ở trình độ phổ thông, sai sót trong ván quan trọng hơn lợi thế đi trước nhiều.
Vì sao cờ caro có luật chặn hai đầu?
Vì ở dạng tự do, người đi trước có lợi quá lớn — trên bàn 15 × 15 đã được chứng minh rằng người đi trước luôn thắng nếu đi đúng. Luật chặn hai đầu làm việc tạo năm quân liền khó hơn và giúp hai bên cân bằng hơn.
Luật chia bánh (pie rule) là gì?
Người thứ nhất đi nước đầu tiên, người thứ hai được chọn nhận nước đó làm của mình hoặc để nguyên. Vì biết đối phương có thể "lấy" nước của mình, người đi đầu buộc phải chọn một nước không quá mạnh, nên hai bên trở nên cân bằng.
Ván Armageddon là gì?
Đó là ván phân định khi các ván trước hoà: bên đi trước có nhiều thời gian hơn trên đồng hồ, nhưng bên đi sau chỉ cần hoà là được tính thắng. Cách này đảm bảo luôn có người thắng sau một ván.
Đấu với trẻ con thì nên chấp thế nào?
Có thể bỏ bớt quân của mình từ đầu ván, cho trẻ đi trước, hoặc cho mình ít thời gian suy nghĩ hơn. Nên giảm dần mức chấp khi trẻ tiến bộ để trẻ thấy được sự tiến bộ của chính mình.