Xung ĐộtWiki
Tìm
Tư duy theo lượt

Nhịp đi quân trên bàn cờ: vì sao hơn một lượt là hơn cả thế

Nhịp là số lượt mỗi bên dùng để làm việc của mình. Hơn một nhịp là tới điểm then chốt trước, gom quân xong trước; ai buộc người kia phải đáp thì người đó cầm nhịp.

Nhịp đi quân trên bàn cờ: vì sao hơn một lượt là hơn cả thế

Nhịp đi quân là số lượt mà mỗi bên dùng để đạt được việc mình muốn. Hơn đối phương một nhịp nghĩa là làm xong việc của mình sớm hơn họ một lượt: tới điểm then chốt trước, gom quân xong trước, phản đòn trước khi bị đánh. Trên bàn cờ và sa bàn đi luân phiên, một lượt nhiều khi đáng giá hơn cả một quân, vì ai làm trước thì người kia phải chạy theo.

Nhịp là một loại tiền

Trên bàn cờ, quân là thứ nhìn thấy được, còn lượt là thứ vô hình. Nhưng hai bên luôn có đúng một lượt mỗi vòng, không ai có thêm. Vì thế lượt đi là thứ tài nguyên bình đẳng nhất và cũng dễ bị phí nhất. Người cầm quân có kinh nghiệm thường tự hỏi: "lượt này mình dùng để làm gì, và nó có đáng không?"

Các kỳ thủ dùng chữ tempo (tiếng Ý, nghĩa là thời gian, nhịp) để chỉ một lượt đi được dùng có ích. "Được một tempo" là làm được một việc có ích trong khi buộc đối phương phí một lượt. "Mất một tempo" là ngược lại.

Hành độngẢnh hưởng tới nhịp
Đi một nước vừa phát triển quân vừa đe doạĐược nhịp: đối phương phải dùng lượt để đỡ
Đi một quân hai lần để tới chỗ mà một lần là tới đượcMất nhịp
Rút quân về chỗ cũ vì đi saiMất hai nhịp: lượt đi và lượt về
Đỡ một đe doạ không có thậtMất nhịp vì lo hão
Đẩy quân đối phương lùi về bằng một đe doạĐược nhịp, có khi được cả không gian

Được nhịp bằng đòn buộc

Cách được nhịp chắc nhất là đi những nước mà đối phương buộc phải đáp. Mỗi khi mình đe doạ bắt một quân quý, cắt một đường tiếp tế, hay chiếm một điểm then chốt, đối phương phải dùng lượt tới để xử lý. Nếu nước đe doạ đó đồng thời đưa quân mình vào vị trí tốt hơn, mình được hai việc trong một lượt, còn đối phương chỉ được một.

Một chuỗi đòn buộc liên tiếp có thể giúp một bên gom đủ quân, đặt đủ thế, trong khi đối phương suốt mấy lượt chỉ lo đỡ. Đó là cái mà người ta gọi là giữ thế chủ động: mình quyết định ván diễn ra ở đâu, đối phương chỉ phản ứng.

Nhịp và thế chủ động gắn với nhau: ai đang buộc người kia phải đáp thì người đó đang cầm nhịp.

Cuộc đua lượt: đếm trước khi chạy

Nhiều tình huống trên sa bàn thực chất là một cuộc đua: hai bên cùng nhắm một cây cầu, một ngã ba, một thành bỏ trống. Ai tới trước một lượt thì chiếm được, bên kia tới sau phải đánh để giành lại, tốn hơn nhiều.

Cách xử lý cuộc đua là đếm. Quân mình cách mục tiêu bao nhiêu lượt? Quân đối phương cách bao nhiêu? Ai đi trước trong vòng này? Nhiều người mới lao đi theo cảm giác rồi phát hiện ra đối phương tới trước đúng một lượt. Cũng có trường hợp ngược lại: đếm xong mới thấy mình chắc chắn tới trước, nên không cần vội, có thể dùng lượt này làm việc khác rồi vẫn tới kịp.

Câu thường được gán cho Napoléon, đại ý "ta có thể thua trận, nhưng không bao giờ để mất từng phút", nói đúng tinh thần của cuộc đua lượt, dù nguyên văn và xuất xứ không kiểm được chắc chắn.

Khi phải đi lại là bất lợi

Thường thì có lượt đi là có lợi. Nhưng có những thế mà bên nào phải đi thì bên đó hỏng: mọi nước đi đều làm yếu thế của mình, còn nếu được "bỏ lượt" thì thế vẫn vững. Các kỳ thủ gọi đó là zugzwang (tiếng Đức, nghĩa là "buộc phải đi"). Nó hay gặp ở cuối ván, khi ít quân.

Trên sa bàn, hiện tượng tương tự xảy ra khi luật buộc mỗi đơn vị phải di chuyển hoặc tấn công, hoặc khi đơn vị đứng yên quá lâu sẽ bị trừ sức. Bài học chung: nhịp không phải lúc nào cũng là càng nhiều càng tốt. Đôi khi khéo là để đối phương phải đi trước vào thế khó.

Nhịp trong các kiểu chia lượt trên sa bàn

Sa bàn không phải lúc nào cũng chia lượt giống bàn cờ. Cách chia lượt quyết định nhịp quan trọng tới đâu.

  • Mỗi bên đi hết rồi tới bên kia: giống bàn cờ nhưng mỗi lượt di chuyển được nhiều quân. Ai đi trước có thể ra đòn lớn trước khi bên kia kịp động.
  • Xen kẽ từng đơn vị: mỗi bên chỉ di chuyển một đơn vị rồi tới bên kia. Thứ tự ưu tiên trở thành cả một nghệ thuật.
  • Ra lệnh đồng thời: hai bên cùng viết lệnh trên giấy, rồi trọng tài thực hiện cùng lúc. Kriegsspiel của von Reisswitz con năm 1824 đi theo hướng này, mỗi lượt ứng với một khoảng thời gian thật ngắn. Ở kiểu này, không ai "đi trước", nên nhịp thể hiện qua việc ai đoán đúng ý đồ của người kia.

Những cách phí nhịp người mới hay mắc

  • Đi lấy được: di chuyển một quân không có mục đích rõ chỉ vì "phải đi gì đó".
  • Đỡ quá tay: thấy đối phương đặt quân gần là lùi ngay, dù đe doạ chưa có thật.
  • Đuổi bắt quân lẻ: dùng ba bốn lượt để bắt một quân không quan trọng, trong khi đối phương dùng chừng ấy lượt gom quân ở chỗ khác.
  • Đổi ý giữa chừng: đưa quân sang trái hai lượt rồi đổi ý đưa sang phải, mất trắng bốn lượt.
  • Không đếm cuộc đua: lao tới điểm then chốt mà không đếm, tới sau một lượt và mắc kẹt.

Góc nhìn hôm nay

Nhịp là thứ dễ nhìn thấy ở mọi cuộc đua có lượt, kể cả ngoài bàn cờ. Một bên gửi đề xuất trước thường làm bên kia phải trả lời theo khung của mình. Một người chuẩn bị xong trước có thể chọn thời điểm, người chuẩn bị sau phải chạy theo. Nhưng cũng như zugzwang, có lúc người lên tiếng trước lại tự đặt mình vào thế khó. Thói quen tự hỏi "lượt này của mình đang làm gì" là thứ có thể mang từ sa bàn ra đời thường.

Muốn tìm hiểu thêm:

  • Các sách nhập môn về chiến lược cờ thường có chương về tempo và thế chủ động; đọc phần nguyên lý, không cần học thuộc khai cuộc.
  • Luật Kriegsspiel 1824 của von Reisswitz (có bản dịch tiếng Anh do người mê sa bàn thực hiện), để thấy cách ra lệnh đồng thời.
  • Tự thử: bày một sa bàn có một cây cầu ở giữa, đặt quân hai bên cách cầu số ô khác nhau, rồi đếm trước khi đi. Đổi ai đi trước xem kết quả có đổi không.

Câu hỏi thường gặp

Tempo trong cờ là gì?

Tempo là một lượt đi được dùng có ích. "Được một tempo" là làm được việc có ích trong khi buộc đối phương phí một lượt; "mất một tempo" là ngược lại. Chữ này gốc tiếng Ý, nghĩa là thời gian hay nhịp.

Làm sao để được nhịp?

Cách chắc nhất là đi những nước vừa cải thiện thế của mình vừa đe doạ, buộc đối phương phải dùng lượt để đỡ. Mỗi lần như vậy, mình được hai việc trong một lượt còn đối phương chỉ được một.

Zugzwang là gì?

Zugzwang là thế mà bên phải đi bị bất lợi vì mọi nước đều làm yếu thế của mình, trong khi nếu được bỏ lượt thì thế vẫn vững. Chữ này gốc tiếng Đức, nghĩa là "buộc phải đi". Nó hay gặp ở cuối ván khi ít quân.

Thế chủ động là gì?

Thế chủ động là khi một bên liên tục đưa ra đe doạ, buộc bên kia chỉ biết phản ứng. Bên giữ thế chủ động quyết định ván diễn ra ở đâu và theo nhịp nào. Nhịp và thế chủ động gắn chặt với nhau.

Trên sa bàn có cuộc đua lượt thì làm gì?

Hãy đếm số lượt mà quân mình và quân đối phương cần để tới mục tiêu, tính cả việc ai đi trước. Nếu chắc chắn tới trước thì có thể dùng lượt này làm việc khác; nếu chắc chắn tới sau thì đừng lao vào, tìm việc có ích hơn.

Mở app Xung Đột

Sa bàn giấy, quân cờ gỗ — cắt tiếp tế, hạ thủ phủ

Mở app Xung Đột

Bài viết liên quan

Mở app Xung Đột

Sa bàn giấy, quân cờ gỗ — cắt tiếp tế, hạ thủ phủ

Mở app Xung Đột Xem app khác