Xung ĐộtWiki
Tìm
Tư duy theo lượt

Tính trước mấy nước là đủ: cách người cầm quân giỏi thật sự suy nghĩ

Không có con số cố định: thế yên thì tính một hai lượt rồi đánh giá, có đòn buộc thì tính tới khi lắng. Người giỏi không tính sâu hơn mà chọn đúng nhánh để tính.

Tính trước mấy nước là đủ: cách người cầm quân giỏi thật sự suy nghĩ

Không có con số "tính trước mấy nước" cố định cho mọi lúc: khi thế cờ yên ả, tính hai ba lượt rồi đánh giá thế là đủ; khi có đòn buộc như đe doạ bắt quân, cắt đường, thì phải đi theo nhánh đó tới khi nó lắng xuống. Các nghiên cứu về cách người cầm quân giỏi suy nghĩ cho thấy họ không tính sâu hơn người thường bao nhiêu, mà chọn đúng nhánh để tính. Tính sâu ít quan trọng hơn tính đúng chỗ.

Một nước là bao nhiêu

Trước khi hỏi "mấy nước", cần thống nhất đơn vị. Trên bàn cờ hai bên đi luân phiên, một "nước" theo cách nói thông thường thường gồm lượt của mình và lượt đáp của đối phương. Người viết về máy tính cờ dùng chữ "nửa nước" (tiếng Anh: ply) để chỉ một lượt của một bên. Khi ai đó nói "tính trước ba nước", có thể là ba lượt của mình (sáu nửa nước) hoặc chỉ ba nửa nước. Hiểu lầm này làm nhiều lời khuyên nghe như phóng đại.

Trên sa bàn có nhiều đơn vị, một lượt của một bên có khi gồm việc di chuyển mười, hai mươi quân. "Tính một lượt" trên sa bàn đã là việc lớn hơn nhiều so với tính một nước cờ.

Vì sao không thể tính hết

Lý do nằm ở phép nhân. Giả sử mỗi lượt có khoảng 30 cách đi hợp lý (con số thường được nêu cho cờ vua ở giữa ván là khoảng 30–35). Số khả năng tăng như sau:

Số nửa nước tính trướcSố nhánh cần xét (mỗi lượt 30 lựa chọn)
130
2900
327.000
4810.000
6khoảng 729 triệu

Không đầu óc người nào duyệt nổi hàng trăm nghìn nhánh. Vì vậy câu hỏi thật không phải "tính được bao xa" mà là "bỏ bớt nhánh nào". Người tính giỏi là người dám bỏ đi hầu hết các nhánh ngay từ đầu.

Người giỏi nghĩ khác thế nào

Nhà tâm lý học người Hà Lan Adriaan de Groot, bản thân là kỳ thủ mạnh, đã cho nhiều người ở các trình độ khác nhau nghĩ thành tiếng trước cùng một thế cờ. Công trình của ông xuất bản bằng tiếng Hà Lan năm 1946, bản tiếng Anh mang tên Thought and Choice in Chess. Phát hiện được nhắc nhiều nhất: những người giỏi nhất không xét nhiều nhánh hơn hay đi sâu hơn hẳn những người yếu hơn. Khác biệt nằm ở chỗ họ nhìn ra ngay những nước đáng xét, và hiếm khi phí công vào nước tệ.

Nói cách khác, tính toán là phần sau; phần trước là nhận ra. Nhận ra đến từ kinh nghiệm, từ việc đã gặp nhiều thế tương tự. Đó là lý do người mới tính rất mệt mà vẫn hỏng, còn người quen nhìn một lúc đã thấy hướng.

Cách tính có phương pháp: nước ứng viên

Một cách tính được nhiều sách dạy là chọn trước một nhóm nhỏ "nước ứng viên" rồi mới đi sâu. Trên sa bàn hay bàn cờ, quy trình có thể như sau:

  1. Nhìn thế trước, chưa tính: bên nào đang dọa gì? Quân nào đang bị đe doạ? Đường tiếp tế nào đang mỏng?
  2. Liệt kê 2–4 lựa chọn đáng xét: luôn có ít nhất một lựa chọn tấn công, một lựa chọn củng cố.
  3. Với mỗi lựa chọn, hỏi đối phương đáp mạnh nhất thế nào: không phải nước mình mong họ đi, mà nước tệ nhất cho mình.
  4. Đi sâu ở nhánh có đòn buộc: nhánh nào có đe doạ, bắt quân, cắt đường thì tính tiếp tới khi hết đe doạ.
  5. Dừng khi thế lắng xuống, rồi đánh giá: ai hơn quân, ai giữ điểm then chốt, ai còn dự bị.

Điều cốt lõi là đừng nhảy qua nhảy lại giữa các nhánh. Tính xong một nhánh, ghi nhớ kết luận, rồi sang nhánh khác. Lẫn lộn các nhánh là cách nhanh nhất để mệt mà không ra gì.

Khi nào cần tính sâu, khi nào không

Loại thếĐộ sâu nên tínhVì sao
Yên ả, chưa ai đe doạ aiNông, 1–2 lượt, rồi đánh giá chungQuá nhiều khả năng ngang nhau, tính sâu không đổi được kết luận
Có chuỗi đòn buộc (đối phương chỉ có một hai cách đáp)Sâu, tới khi chuỗi kết thúcÍt nhánh nên tính được; sai một nước là mất lớn
Có xúc xắc hoặc yếu tố may rủiNông, xét vài kết quả chínhMỗi lần gieo nhân đôi, nhân ba số nhánh; tính sâu không thực tế
Không thấy hết bànNông, ưu tiên giữ nhiều lựa chọnTính sâu dựa trên dữ kiện thiếu chỉ cho ảo giác chắc chắn
Cuối ván, ít quânSâu, có khi tính được tới cùngSố nhánh nhỏ đi nhiều

Những cái bẫy khi tính trước

  • Tính theo mong muốn: chỉ tính những nước đối phương đi theo ý mình. Hãy luôn tìm nước đáp gây khó nhất.
  • Dừng sai chỗ: tính tới chỗ mình vừa bắt được quân rồi dừng, không thấy ngay lượt sau đối phương bắt lại nhiều hơn. Chỉ dừng khi không còn đòn nào đang treo.
  • Tính mà quên nhìn: lao vào tính một nhánh phức tạp mà bỏ qua một đe doạ đơn giản ở góc khác.
  • Tính quá lâu ở thế yên: phí thời gian, mệt đầu, rồi phải đi vội ở chỗ thật sự cần tính.
  • Tin tuyệt đối vào kết quả tính: càng sâu càng dễ sai một chi tiết nhỏ. Kết luận ở cuối một nhánh dài nên được coi là phỏng đoán có cơ sở, không phải chân lý.

Góc nhìn hôm nay

Bài học "tính đúng chỗ hơn tính sâu" dùng được trong nhiều quyết định thường ngày. Lên kế hoạch cho một việc lớn, không cần tính trước từng bước tới cuối, mà cần biết những bước nào có hệ quả không đảo ngược được (đòn buộc) để nghĩ kỹ ở đó, còn những bước khác thì đi rồi điều chỉnh. Người lo tính mọi thứ tới mười bước thường mắc kẹt ở bước đầu.

Muốn đọc tiếp:

  • Adriaan de Groot, Thought and Choice in Chess — sách tâm lý học kinh điển về cách kỳ thủ suy nghĩ.
  • Alexander Kotov, Think Like a Grandmaster — nổi tiếng với khái niệm nước ứng viên và "cây phân tích".
  • Tự luyện: lần tới khi bày sa bàn, trước mỗi lượt viết ra đúng ba lựa chọn và nước đáp mạnh nhất của đối phương cho mỗi lựa chọn. Sau vài ván, so xem lựa chọn mình chọn có đúng là cái tốt nhất trong ba không.

Câu hỏi thường gặp

Chơi cờ cần tính trước mấy nước?

Không có con số cố định. Ở thế yên ả, tính một hai lượt rồi đánh giá là đủ. Khi có chuỗi đòn buộc, phải tính tới khi chuỗi đó kết thúc. Quan trọng là tính đúng nhánh chứ không phải tính thật sâu.

Nửa nước (ply) là gì?

Nửa nước là một lượt đi của một bên. Một nước theo cách nói thông thường thường gồm lượt của mình và lượt đáp của đối phương, tức hai nửa nước. Người viết về máy tính cờ dùng đơn vị nửa nước để tránh nhầm lẫn.

Kỳ thủ giỏi có tính sâu hơn người thường không?

Nghiên cứu của Adriaan de Groot cho thấy người giỏi nhất không xét nhiều nhánh hơn hay đi sâu hơn hẳn người yếu hơn. Khác biệt là họ nhận ra ngay những nước đáng xét và ít khi phí công vào nước tệ. Kinh nghiệm giúp họ chọn đúng chỗ để tính.

Nước ứng viên là gì?

Nước ứng viên là vài lựa chọn đáng xét mà người cầm quân chọn ra trước khi tính sâu. Thay vì tính lan man mọi khả năng, họ liệt kê hai đến bốn nước, rồi lần lượt tính từng nhánh. Khái niệm này được Alexander Kotov phổ biến.

Vì sao không thể tính hết mọi khả năng?

Vì số nhánh tăng theo cấp số nhân. Nếu mỗi lượt có khoảng 30 lựa chọn thì tính trước bốn nửa nước đã có 810.000 nhánh. Không ai duyệt nổi, nên phải bỏ bớt nhánh ngay từ đầu.

Mở app Xung Đột

Sa bàn giấy, quân cờ gỗ — cắt tiếp tế, hạ thủ phủ

Mở app Xung Đột

Bài viết liên quan

Mở app Xung Đột

Sa bàn giấy, quân cờ gỗ — cắt tiếp tế, hạ thủ phủ

Mở app Xung Đột Xem app khác