Đổi quân có lợi khi nó làm tỉ lệ sức giữa hai bên nghiêng thêm về phía mình, hoặc khi nó loại bỏ đúng quân đang giữ vai trò then chốt cho đối phương. Nguyên tắc chung: bên đang hơn nên đổi, bên đang kém nên tránh đổi, vì mỗi lần đổi ngang, khoảng cách tương đối giữa hai bên càng lớn. Nhưng giá trị của một quân không cố định, nên đổi "ngang" trên giấy có thể là đổi lỗ trên bàn.
Phép tính đơn giản nhất: tỉ lệ thay đổi khi đổi ngang
Hãy xem một thế trên sa bàn: bên A có 10 đơn vị, bên B có 8. A hơn 2, tức tỉ lệ 10:8, khoảng 1,25 lần. Giờ hai bên đổi ngang từng cặp một:
| Sau khi đổi | Bên A | Bên B | Tỉ lệ A:B |
|---|---|---|---|
| Ban đầu | 10 | 8 | 1,25 |
| Đổi 2 cặp | 8 | 6 | 1,33 |
| Đổi 4 cặp | 6 | 4 | 1,5 |
| Đổi 6 cặp | 4 | 2 | 2,0 |
| Đổi 7 cặp | 3 | 1 | 3,0 |
Khoảng chênh tuyệt đối vẫn là 2, nhưng tỉ lệ tăng vọt. Lúc đầu, 2 quân hơn chỉ là lợi thế nhỏ, dễ bị xoay chuyển bởi một sai lầm hay một lần gieo xúc xắc xấu. Cuối cùng, 3 chọi 1 gần như chắc thắng. Vì thế bên hơn có lý do để đơn giản hoá thế trận bằng cách đổi, còn bên kém có lý do để giữ quân, giữ cho thế cờ phức tạp, chờ đối phương sai.
Quân không có giá cố định
Phép tính trên giả định mọi quân bằng nhau. Thực tế, giá trị một quân phụ thuộc vào chỗ nó đứng và việc nó đang làm. Nhiều sách cờ gán điểm quy ước cho từng loại quân, nhưng chính các tác giả ấy cũng nhắc rằng đó chỉ là điểm xuất phát. Trên sa bàn càng rõ: một đơn vị yếu đang giữ cây cầu duy nhất có thể đáng giá hơn một đơn vị mạnh đang đứng không ở góc bàn.
Khi cân nhắc đổi, hãy hỏi về vai trò chứ không chỉ về loại quân:
- Quân của đối phương mà mình sắp đổi đang làm gì? Giữ điểm then chốt, che sườn, giữ đường tiếp tế?
- Quân của mình mất đi thì việc nó đang làm có ai thay không?
- Sau khi đổi, ai có quân đi vào chỗ trống trước?
Một ví dụ trên sa bàn: quân mình là một đơn vị kỵ nhanh, quân đối phương là một đơn vị bộ chậm, sức đánh hai bên ngang nhau. Trên giấy, đổi một lấy một là ngang. Nhưng nếu phần còn lại của ván cần chạy đua tới các thành bỏ trống, mất đơn vị nhanh là mất khả năng thắng cuộc đua; còn đối phương mất đơn vị chậm thì gần như không ảnh hưởng. Cuộc đổi "ngang" ấy thực ra là đổi lỗ cho mình.
Khi nào đổi quân có lợi
| Tình huống | Vì sao đổi có lợi |
|---|---|
| Mình đang hơn quân | Mỗi lần đổi ngang làm tỉ lệ nghiêng thêm về mình |
| Quân đối phương đang giữ điểm then chốt | Đổi mất nó là mở được điểm then chốt, dù mình mất một quân ngang giá |
| Quân mình đứng xấu, quân đối phương đứng tốt | Đổi quân xấu lấy quân tốt là lời, dù "cùng loại" |
| Mình đang bị dồn ép, chật chỗ | Bớt quân trên bàn thì bớt chật, dễ thở hơn |
| Thời gian đang có lợi cho mình (đối phương đứt tiếp tế) | Đổi để đơn giản hoá, chờ đối phương tự yếu đi |
Khi nào nên tránh đổi
- Khi đang kém quân: mỗi lần đổi làm khoảng chênh tương đối lớn thêm. Bên kém cần giữ quân và tạo phức tạp.
- Khi quân của mình đang tích cực hơn: đổi là đánh mất lợi thế về vị trí để lấy sự ngang bằng về số.
- Khi đối phương có một quân "xấu": một quân bị kẹt, không làm được gì. Đổi nó đi là giúp đối phương bỏ được gánh nặng. Tốt hơn là để nó tiếp tục nằm đó.
- Khi đổi xong, đối phương có nước đi vào chỗ trống trước: đếm lượt sau khi đổi, không chỉ đếm quân.
- Khi mình đang tấn công: bên tấn công cần quân để duy trì sức ép; đổi bớt quân thường làm đòn tấn công tắt.
Chiến thắng kiểu Pyrrhus: đổi quân thắng mà vẫn thua
Năm 279 TCN, vua Pyrrhus xứ Epirus thắng quân La Mã ở Asculum nhưng mất rất nhiều tinh binh và tướng lĩnh mang theo từ quê nhà. Theo Plutarchos trong Những cuộc đời song song, khi có người chúc mừng, Pyrrhus đáp đại ý: nếu thắng người La Mã thêm một trận như thế nữa, chúng ta sẽ tiêu vong hoàn toàn. Từ đó có thành ngữ "chiến thắng Pyrrhus".
Câu chuyện là bài học đổi quân ở tầm lớn. Pyrrhus thắng trên chiến trường, nhưng đổi quân bất lợi: La Mã có nguồn bổ sung dồi dào, còn ông thì không. Mỗi trận "thắng" với tỉ lệ thiệt hại ngang nhau thực chất làm tỉ lệ sức tổng thể nghiêng về phía La Mã. Trên sa bàn có luật bổ sung quân, đây là điều phải tính: đổi ngang chỉ có lợi khi mình bù quân nhanh bằng hoặc hơn đối phương.
Đổi quân trên sa bàn có xúc xắc
Trên sa bàn có may rủi, đổi quân còn có thêm một chiều: rủi ro. Bên hơn quân muốn giảm may rủi, vì may rủi là cơ hội duy nhất của bên kém. Đổi quân để đơn giản hoá thế trận cũng là cách giảm số lần phải gieo xúc xắc ở những trận đánh quan trọng.
Ngược lại, bên kém có thể chủ động tìm những trận đánh "được ăn cả, ngã về không": một lần gieo may mắn có thể đổi được nhiều quân hơn giá trị thật. Đó không phải chơi liều, mà là tính toán: khi đi đường an toàn chắc chắn thua, thì đường rủi ro là đường duy nhất còn cơ hội.
Góc nhìn hôm nay
Ý tưởng đổi quân áp dụng được khi phải chọn giữa hai bên cùng chịu thiệt. Ai có nhiều nguồn lực hơn thì chịu được cuộc đổi ngang lâu hơn, nên bên yếu hơn nên tránh các cuộc đọ sức hao mòn kéo dài. Bài học Pyrrhus cũng nhắc rằng thắng một lần không có nghĩa là thắng nếu cái giá làm mình không còn sức cho lần sau. Trước khi đổi bất cứ thứ gì, câu hỏi đáng đặt là: sau khi đổi, tương quan có tốt hơn cho mình không?
Muốn đọc tiếp:
- Plutarchos, Những cuộc đời song song, phần đời Pyrrhus, có bản dịch tiếng Anh dễ tìm.
- Các sách nhập môn chiến lược cờ, chương về giá trị quân và đổi quân; đọc phần nguyên lý, không cần học thuộc các thế cụ thể.
- Tự thử: bày hai bên 10 và 8 đơn vị trên sa bàn, chơi một ván mà bên hơn cố đổi quân, một ván bên hơn tránh đổi. So kết quả.
Câu hỏi thường gặp
Khi nào nên đổi quân?
Nên đổi khi mình đang hơn quân, khi quân đối phương sắp đổi đang giữ vai trò then chốt, khi quân mình đứng xấu còn quân đối phương đứng tốt, hoặc khi mình đang bị dồn ép cần bớt chật. Câu hỏi chính là sau khi đổi tương quan có tốt hơn cho mình không.
Vì sao bên hơn quân nên đổi quân?
Vì mỗi lần đổi ngang, khoảng chênh tương đối giữa hai bên tăng lên. Ví dụ 10 chọi 8 chỉ hơn khoảng 1,25 lần, nhưng sau khi đổi bảy cặp thì thành 3 chọi 1. Lợi thế nhỏ biến thành lợi thế quyết định.
Chiến thắng Pyrrhus là gì?
Là chiến thắng mà cái giá phải trả quá lớn, khiến bên thắng thực chất bị yếu đi. Tên gọi lấy từ vua Pyrrhus xứ Epirus, người thắng La Mã năm 279 TCN nhưng mất rất nhiều quân không bù được. Theo Plutarchos, ông nói thắng thêm một trận như thế là tiêu vong.
Giá trị của một quân có cố định không?
Không. Điểm quy ước cho từng loại quân chỉ là điểm xuất phát. Giá trị thật phụ thuộc vào vị trí và việc quân đó đang làm, chẳng hạn một quân yếu đang giữ cây cầu duy nhất có thể đáng hơn một quân mạnh đứng không.
Bên kém quân nên làm gì?
Bên kém quân nên tránh đổi quân, giữ cho thế trận phức tạp và chờ đối phương sai. Trên sa bàn có xúc xắc, bên kém đôi khi nên chủ động tìm trận đánh rủi ro cao, vì đường an toàn chắc chắn dẫn tới thua.