Xung ĐộtWiki
Tìm
Tư duy theo lượt

Xác suất xúc xắc trên sa bàn: những con số người cầm quân cần thuộc

Một con xúc xắc: ra 4 trở lên là 1/2, ra 6 khoảng 16,7%. Hai con: tổng 7 dễ ra nhất. Gieo sáu lần chỉ khoảng 66,5% có một lần ra 6. Kèm câu đố de Méré năm 1654.

Xác suất xúc xắc trên sa bàn: những con số người cầm quân cần thuộc

Với một con xúc xắc sáu mặt cân đối, mỗi mặt có xác suất 1/6, nên khả năng ra 4 trở lên là 1/2, ra 5 trở lên là 1/3, ra đúng 6 là khoảng 16,7%. Gieo hai con và cộng lại thì tổng 7 dễ ra nhất (6/36), còn 2 và 12 khó nhất (1/36 mỗi số). Nắm mấy con số này là đủ để quyết định có nên đánh hay không trên phần lớn sa bàn dùng xúc xắc, thay vì dựa vào cảm giác "hôm nay tay đỏ".

Vì sao sa bàn cần xúc xắc

Kriegsspiel của von Reisswitz con năm 1824 là một trong những sa bàn đầu tiên dùng xúc xắc để quyết định kết quả giao chiến. Lý do rất thực tế: ngoài đời, cùng một đòn đánh, cùng một tỉ lệ quân, kết quả mỗi lần một khác. Có hôm sương mù, có hôm một đơn vị hoảng loạn, có hôm một phát đạn trúng người chỉ huy. Xúc xắc thay cho tất cả những điều không đoán trước ấy.

Xúc xắc vì thế không làm sa bàn thành chuyện may rủi thuần tuý. Nó buộc người cầm quân phải nghĩ như người xưa: không có đòn đánh nào chắc chắn, chỉ có đòn đánh nhiều khả năng thành công hơn.

Một con xúc xắc: những con số cần thuộc

Cần raSố mặt thoảXác suất
Đúng 61khoảng 16,7%
5 trở lên2khoảng 33,3%
4 trở lên350%
3 trở lên4khoảng 66,7%
2 trở lên5khoảng 83,3%

Giá trị trung bình của một lần gieo là 3,5: cộng 1 tới 6 được 21, chia 6. Con số này hữu ích khi luật cho cộng điểm xúc xắc vào sức đánh: trung bình mỗi lần gieo thêm 3,5, không phải 6 như người lạc quan hay nghĩ.

Hai con xúc xắc: đường cong hình chuông

Gieo hai con và cộng lại thì mọi chuyện khác hẳn. Có 36 cách kết hợp (6 × 6), nhưng các tổng không đều nhau:

Tổng23456789101112
Số cách12345654321

Từ bảng này tính ra vài con số hay dùng: ra 7 trở lên khoảng 58,3% (21/36); 8 trở lên khoảng 41,7% (15/36); 9 trở lên khoảng 27,8% (10/36); 10 trở lên khoảng 16,7% (6/36).

Điểm quan trọng: với hai con xúc xắc, kết quả dồn về giữa. Các kết quả cực đoan hiếm hơn nhiều so với một con. Người đặt luật sa bàn dùng điều này có chủ ý: muốn kết quả bất ngờ thường xuyên thì dùng một con; muốn kết quả ổn định, ít bất ngờ thì dùng hai con cộng lại.

Gieo nhiều lần: "ít nhất một lần" khác "lần nào cũng"

Nhiều tình huống trên sa bàn hỏi: trong mấy lần gieo, có ít nhất một lần ra 6 không? Cách tính đúng là lấy 1 trừ đi xác suất không lần nào ra 6.

Số lần gieoXác suất có ít nhất một lần ra 6
1khoảng 16,7%
2khoảng 30,6%
3khoảng 42,1%
4khoảng 51,8%
6khoảng 66,5%

Để ý: gieo sáu lần không có nghĩa chắc chắn ra 6. Nhiều người tính nhẩm "mỗi lần 1/6, sáu lần là 6/6" và rất bất ngờ khi không lần nào ra. Thực tế, cứ ba lần như thế thì có khoảng một lần trắng tay.

Chiều ngược lại cũng quan trọng: nếu một đòn đánh cần cả ba lần gieo đều thành công, mỗi lần 2/3, thì xác suất cả ba thành công chỉ là 2/3 × 2/3 × 2/3, khoảng 29,6%. Kế hoạch cần nhiều bước may mắn liên tiếp thường mỏng manh hơn ta nghĩ.

Chuyện ông de Méré và hai nhà toán học

Năm 1654, nhà quý tộc Pháp Antoine Gombaud, thường gọi là hiệp sĩ de Méré, mang thắc mắc về xúc xắc tới Blaise Pascal. Pascal trao đổi thư với Pierre de Fermat, và những lá thư ấy được coi là một trong những điểm khởi đầu của môn xác suất. Một câu đố gắn với tên de Méré:

  • Cược "gieo một con bốn lần, có ít nhất một lần ra 6" thì có lời về lâu dài: xác suất khoảng 51,8%.
  • Cược "gieo hai con 24 lần, có ít nhất một lần ra đôi 6" thì lại lỗ: xác suất chỉ khoảng 49,1%.

Lối tính nhẩm theo tỉ lệ khiến hai cược trông như tương đương, nhưng phép tính chính xác cho thấy không phải. Trước đó cả trăm năm, Gerolamo Cardano ở Ý đã viết một cuốn sách nhỏ về may rủi khi gieo xúc xắc, nhưng mãi tới năm 1663 sách mới được in.

Những ngộ nhận hay gặp bên sa bàn

  • "Ra xấu mấy lần rồi, lần này phải tốt": xúc xắc không có trí nhớ. Mỗi lần gieo độc lập với lần trước. Ngộ nhận này có tên riêng là "ngộ nhận của người đánh bạc".
  • "50% là chắc ăn": 50% nghĩa là cứ hai lần thì có một lần hỏng. Đặt cả thế trận vào một lần gieo 50% là đặt cược, không phải tính toán.
  • Nhớ lần xui, quên lần may: người ta nhớ rõ lần ra 1 ở thời điểm quyết định, nhưng quên những lần ra 6 lúc không ai để ý. Muốn biết xúc xắc có đều không, phải ghi chép, không dựa vào trí nhớ.
  • Đánh giá đòn đánh bằng kết quả: một đòn 83% thành công mà hỏng không có nghĩa là quyết định sai. Một đòn 17% mà trúng cũng không có nghĩa là quyết định đúng.

Dùng xác suất để ra quyết định trên sa bàn

  1. Tính xác suất thành công của từng lựa chọn, dù chỉ ước chừng.
  2. Tính hậu quả nếu thành công và nếu thất bại. Một đòn 33% mà thành công thì thắng ván, thất bại thì chỉ mất một quân, có thể đáng thử. Một đòn 83% mà thất bại thì mất gốc, có khi không đáng.
  3. Ưu tiên lựa chọn có nhiều lần gieo nhỏ thay vì một lần gieo lớn khi mình đang hơn, để may rủi được dàn đều và lợi thế trung bình phát huy.
  4. Tìm lần gieo lớn khi mình đang kém, vì chỉ may rủi mới lật được thế.

Góc nhìn hôm nay

Xúc xắc trên sa bàn là lớp học xác suất rẻ nhất và vui nhất. Thói quen hỏi "khả năng thành công thật sự là bao nhiêu" và "nếu hỏng thì mất gì" dùng được cho rất nhiều quyết định thường ngày. Phân biệt quyết định tốt với kết quả tốt cũng là một bài học đáng giá: có những lần mình làm đúng mà vẫn xui, và có những lần làm liều mà vẫn may.

Muốn tìm hiểu thêm:

  • Thư từ giữa Pascal và Fermat năm 1654, có nhiều bản dịch và bài giới thiệu trong các sách lịch sử toán học.
  • Sách nhập môn xác suất ở bậc phổ thông, phần biến cố độc lập và biến cố đối.
  • Tự thử: gieo hai con xúc xắc 72 lần, ghi lại tổng mỗi lần, rồi so với bảng 36 cách ở trên. Đây là bài tập hay cho học sinh.

Câu hỏi thường gặp

Gieo một con xúc xắc ra 6 xác suất bao nhiêu?

Với xúc xắc sáu mặt cân đối, xác suất ra đúng 6 là 1/6, khoảng 16,7%. Ra 5 trở lên là 1/3, ra 4 trở lên là 1/2. Mỗi lần gieo độc lập, không phụ thuộc các lần trước.

Gieo hai con xúc xắc tổng nào dễ ra nhất?

Tổng 7 dễ ra nhất vì có 6 trong 36 cách kết hợp cho ra 7. Tổng 2 và 12 khó nhất, mỗi số chỉ có một cách. Các tổng càng xa 7 càng hiếm.

Gieo sáu lần có chắc ra một lần 6 không?

Không. Xác suất có ít nhất một lần ra 6 trong sáu lần gieo là khoảng 66,5%. Cách tính đúng là lấy 1 trừ đi xác suất không lần nào ra 6, tức 1 trừ (5/6) mũ 6.

Bài toán của de Méré là gì?

Hiệp sĩ de Méré thắc mắc vì sao cược ra ít nhất một lần 6 trong bốn lần gieo thì có lời, còn cược ra đôi 6 trong 24 lần gieo hai con thì lỗ. Pascal và Fermat giải bằng thư từ năm 1654: xác suất lần lượt khoảng 51,8% và 49,1%.

Ngộ nhận của người đánh bạc là gì?

Là niềm tin rằng sau nhiều lần ra kết quả xấu thì lần sau dễ ra kết quả tốt hơn. Thực tế xúc xắc không có trí nhớ, mỗi lần gieo độc lập. Xác suất ra 6 ở lần tiếp theo vẫn là 1/6.

Mở app Xung Đột

Sa bàn giấy, quân cờ gỗ — cắt tiếp tế, hạ thủ phủ

Mở app Xung Đột

Bài viết liên quan

Mở app Xung Đột

Sa bàn giấy, quân cờ gỗ — cắt tiếp tế, hạ thủ phủ

Mở app Xung Đột Xem app khác