Hệ số Elo là một con số ước lượng sức cờ của một người dựa trên kết quả các ván họ đã đấu và độ mạnh của những đối thủ họ đã gặp. Hệ này do giáo sư vật lý Arpad Elo xây dựng, Liên đoàn Cờ vua Mỹ (USCF) dùng từ năm 1960 và Liên đoàn Cờ vua Quốc tế (FIDE) dùng từ năm 1970. Ý tưởng cốt lõi rất gọn: chênh nhau 200 điểm thì người cao điểm hơn được kỳ vọng ghi khoảng 76% số điểm khi hai người đấu nhiều ván.
Arpad Elo là ai
Arpad Elo (1903–1992) sinh ở Hungary, sang Mỹ cùng gia đình từ nhỏ. Ông dạy vật lý nhiều năm ở Đại học Marquette (Milwaukee) và đồng thời là một người chơi cờ mạnh ở cấp bang, từng nhiều lần vô địch bang Wisconsin. Chính vì vừa là nhà khoa học vừa ở trong giới cờ, ông thấy rõ những chỗ vô lý của các cách xếp hạng đang dùng và tìm cách làm cho chúng có cơ sở thống kê.
Năm 1978, ông tập hợp toàn bộ lý thuyết và dữ liệu trong cuốn The Rating of Chessplayers, Past and Present. Trong sách, ông còn thử ước lượng sức cờ của các danh thủ thế kỷ 19 — một việc thú vị nhưng phải đọc với dè dặt, vì dữ liệu ván đấu thời xưa thưa và không đều.
Trước Elo người ta xếp hạng thế nào
Elo không phải người đầu tiên tính điểm cho người chơi cờ. Trước ông có ít nhất hai hệ được dùng rộng:
- Hệ Ingo — do Anton Hoesslinger đưa ra năm 1948 ở Đức, tên lấy từ thành phố Ingolstadt. Hệ này dùng số nhỏ là giỏi, ngược với thói quen hiện nay.
- Hệ Harkness — do Kenneth Harkness đề xuất, USCF dùng từ khoảng năm 1950. Điểm mới tính theo điểm trung bình của các đối thủ cộng thêm hoặc trừ đi tuỳ kết quả.
Các hệ này dễ tính bằng tay nhưng có nhiều chỗ bất hợp lý: điểm có thể nhảy rất mạnh sau một giải, người chơi đôi khi bị trừ điểm dù đã có kết quả tốt. Elo giữ được sự đơn giản đó nhưng đặt nó lên một mô hình xác suất rõ ràng, nên USCF chuyển sang hệ của ông năm 1960 và FIDE làm theo năm 1970.
Công thức Elo giải thích bằng lời
Hệ Elo trả lời hai câu hỏi: trước ván, mỗi người được kỳ vọng ghi bao nhiêu điểm; và sau ván, điểm của họ thay đổi bao nhiêu.
Bước 1: điểm kỳ vọng
Gọi hệ số của người A là R(A), của người B là R(B). Điểm kỳ vọng của A trong một ván (thắng tính 1, hoà 0,5, thua 0) được tính theo công thức thường dùng:
E(A) = 1 / (1 + 10 mũ [(R(B) − R(A)) / 400])
Con số 400 là thang đo được chọn sao cho chênh 400 điểm tương ứng tỉ lệ kỳ vọng khoảng 10 ăn 1. Elo ban đầu dựa trên giả định phân bố chuẩn; nhiều nơi ngày nay dùng dạng đường cong logistic như trên, còn FIDE dùng một bảng tra có sẵn. Kết quả hai cách gần như nhau ở phạm vi chênh điểm thường gặp.
| Chênh lệch hệ số | Điểm kỳ vọng của người cao hơn (xấp xỉ) |
|---|---|
| 0 | 50% |
| 100 | 64% |
| 200 | 76% |
| 300 | 85% |
| 400 | 91% |
Kỳ vọng 76% không có nghĩa là người mạnh hơn thắng 76% số ván. Nó là tổng điểm trung bình, trong đó có cả các ván hoà. Ví dụ ghi 6 thắng, 3 hoà, 1 thua trong 10 ván là được 7,5 điểm, tức 75%.
Bước 2: cập nhật điểm
Sau ván, điểm mới bằng điểm cũ cộng thêm K × (kết quả thực − điểm kỳ vọng). K là hệ số quyết định điểm dao động nhanh hay chậm.
Ví dụ: A có 1.600, B có 1.800. Điểm kỳ vọng của A khoảng 0,24. Lấy K = 20:
- Nếu A thắng: A được cộng 20 × (1 − 0,24) ≈ 15 điểm, B bị trừ chừng ấy.
- Nếu hoà: A được cộng 20 × (0,5 − 0,24) ≈ 5 điểm.
- Nếu A thua: A chỉ bị trừ 20 × 0,24 ≈ 5 điểm.
Đây là điểm đẹp nhất của hệ Elo: thắng người mạnh hơn được nhiều, thua người mạnh hơn mất ít. Điểm không đến từ việc thắng, mà từ việc làm tốt hơn mức người ta kỳ vọng ở mình.
Hệ số K và những quy định đi kèm của FIDE
Trong quy định xếp hạng của FIDE áp dụng nhiều năm nay, hệ số K không cố định cho mọi người:
- K = 40 cho người mới có hệ số, cho tới khi đủ 30 ván tính điểm; và cho người dưới 18 tuổi có hệ số dưới 2.300.
- K = 20 cho người có hệ số dưới 2.400.
- K = 10 cho người đã từng đạt 2.400 trở lên, và giữ nguyên dù sau đó điểm có tụt.
Lý do: người mới và người trẻ tiến bộ nhanh, điểm cần đuổi kịp sức thật; người ở đỉnh đã ổn định, điểm không nên nhảy vì một hai ván. FIDE còn có quy tắc chênh lệch quá 400 điểm thì chỉ tính như 400, để một ván với người yếu hơn rất nhiều không làm méo điểm. Từ tháng 3/2024, FIDE nâng mức hệ số tối thiểu lên 1.400 và điều chỉnh lại điểm của những người dưới 2.000, nhằm sửa tình trạng điểm ở nhóm dưới bị "giảm phát" lâu năm.
Elo cũng chỉ là một phần của danh hiệu. Muốn thành Đại kiện tướng (GM), người chơi phải đạt hệ số 2.500 vào một thời điểm nào đó và có đủ các chuẩn (norm) đạt được ở giải đấu. Mốc hệ số cao nhất từng ghi trong bảng FIDE, tính tới năm 2025, là 2.882 của Magnus Carlsen vào tháng 5/2014.
Elo đo được gì và không đo được gì
Elo rất hữu ích nhưng hay bị hiểu quá mức. Vài điều cần nhớ:
- Elo là con số tương đối. Nó chỉ có nghĩa trong một nhóm người đấu với nhau. Điểm 1.500 ở câu lạc bộ này không so được với 1.500 ở trang đấu trên mạng hay ở liên đoàn khác.
- Elo không đo sức cờ tuyệt đối. Hai người cách nhau 50 năm không thể so điểm trực tiếp, vì mặt bằng chung đã đổi. Các so sánh "ai mạnh nhất mọi thời" bằng Elo luôn còn tranh luận.
- Elo phản ứng chậm. Một người vừa tiến bộ vượt bậc phải đấu nhiều ván điểm mới theo kịp.
- Elo không biết mức chắc chắn. Người đã đấu 10 ván và người đã đấu 1.000 ván có thể cùng điểm, nhưng độ tin cậy rất khác.
Điểm thứ tư dẫn tới hệ Glicko do nhà thống kê Mark Glickman đề xuất năm 1995. Glicko gắn thêm cho mỗi người một "độ lệch" — người lâu không đấu hoặc mới vào thì độ lệch lớn, điểm thay đổi nhanh hơn. Phiên bản Glicko-2 được nhiều trang đấu cờ trực tuyến dùng. Về bản chất, đó vẫn là con cháu của ý tưởng Elo.
Elo bước ra ngoài bàn cờ
Vì chỉ cần biết "ai đấu với ai, kết quả thế nào", cách tính kiểu Elo được mượn sang nhiều lĩnh vực có hai bên đối đầu: bảng xếp hạng bóng đá các đội tuyển (FIFA chuyển bảng xếp hạng nam sang phương pháp dựa trên Elo từ năm 2018), các môn thể thao đối kháng, và cả các thí nghiệm so sánh theo cặp, nơi người ta chỉ hỏi "cái nào hơn" thay vì chấm điểm từng cái. Các câu lạc bộ cờ trận trên sa bàn cũng có thể dùng Elo để biết ai nên gặp ai.
Góc nhìn hôm nay: tự lập bảng Elo cho câu lạc bộ
Một nhóm bạn hay đấu cờ với nhau hoàn toàn có thể tự tính Elo bằng bảng tính:
- Cho mọi người bắt đầu cùng một mức, ví dụ 1.200. Con số khởi đầu không quan trọng, quan trọng là mọi người bằng nhau.
- Chọn K khá lớn (khoảng 32) trong vài tháng đầu để điểm sớm phân tách, sau đó giảm xuống 16–20.
- Ghi mọi ván: ngày, hai người, kết quả. Tính điểm kỳ vọng và điểm mới bằng công thức ở trên.
- Chỉ công bố bảng khi mỗi người đã có ít nhất 10 ván, để tránh những con số ngẫu nhiên làm nản lòng người mới.
Với nhóm có trẻ nhỏ, nên dùng con số để xếp cặp cho vừa sức chứ không dán bảng xếp hạng lên tường. Muốn đọc sâu hơn, cuốn sách năm 1978 của chính Arpad Elo và các bài viết của Mark Glickman về hệ Glicko là hai nguồn gốc đáng tin nhất.
Câu hỏi thường gặp
Elo là gì?
Elo là hệ tính điểm ước lượng sức cờ dựa trên kết quả đấu và độ mạnh của đối thủ, do Arpad Elo xây dựng. Thắng người mạnh hơn được cộng nhiều, thua người mạnh hơn bị trừ ít; điểm thay đổi theo mức chênh giữa kết quả thực và kết quả kỳ vọng.
FIDE bắt đầu dùng hệ số Elo từ năm nào?
FIDE dùng hệ số Elo từ năm 1970. Trước đó, Liên đoàn Cờ vua Mỹ đã dùng từ năm 1960, thay cho hệ Harkness.
Chênh 200 Elo thì khả năng thắng là bao nhiêu?
Người cao hơn 200 điểm được kỳ vọng ghi khoảng 76% số điểm qua nhiều ván. Con số này tính gộp cả ván hoà (mỗi ván hoà nửa điểm), không phải tỉ lệ thắng thuần.
Elo khác Glicko thế nào?
Glicko do Mark Glickman đề xuất năm 1995, bổ sung "độ lệch" cho biết điểm của một người đáng tin tới mức nào. Người mới hoặc lâu không đấu có độ lệch lớn nên điểm thay đổi nhanh hơn; Elo gốc không có phần này.
Elo trên mạng có giống Elo FIDE không?
Không. Mỗi hệ thống tính trong nhóm người riêng, với công thức và điểm khởi đầu riêng, nên con số không so trực tiếp được. Điểm trên các trang trực tuyến thường cao hoặc thấp hơn điểm FIDE của cùng một người.