Đấu vòng tròn là thể thức mỗi người gặp tất cả những người còn lại, còn hệ Thuỵ Sĩ là thể thức mỗi vòng ghép những người có cùng số điểm với nhau và không ai gặp lại ai. Vòng tròn công bằng tuyệt đối nhưng chỉ hợp với nhóm nhỏ; hệ Thuỵ Sĩ cho phép hàng trăm người đấu chỉ trong bảy, chín vòng mà vẫn tìm ra người dẫn đầu. Hiểu hai thể thức này giúp bất kỳ ai tự tổ chức được một giải cờ, từ câu lạc bộ tới lớp học.
Đấu vòng tròn: ai cũng gặp ai
Trong đấu vòng tròn, với n người thì mỗi người đấu n − 1 ván, cả giải có n × (n − 1) / 2 ván. Tám người thì bảy vòng, 28 ván. Đây là thể thức của nhiều giải mời có tiếng, nơi số người ít và ban tổ chức muốn ai cũng phải vượt qua tất cả.
Điểm mạnh của vòng tròn là không có may rủi trong việc bốc thăm: không ai được "né" người mạnh. Điểm yếu là số vòng tăng nhanh theo số người. Hai mươi người đã cần mười chín vòng, quá dài cho một giải cuối tuần. Biến thể vòng tròn hai lượt (mỗi cặp gặp nhau hai lần, đổi màu quân) càng công bằng hơn nhưng càng tốn thời gian.
Xếp lịch vòng tròn bằng phương pháp vòng quay
Xếp lịch bằng tay rất dễ sai, nên người ta dùng bảng có sẵn, thường gọi là bảng Berger theo tên kỳ thủ người Áo Johann Berger, người phổ biến chúng cuối thế kỷ 19. Cách dựng: giữ cố định một người, những người còn lại xoay một nấc sau mỗi vòng. Ví dụ với sáu người, số đứng trước cầm quân đi trước:
| Vòng | Bàn 1 | Bàn 2 | Bàn 3 |
|---|---|---|---|
| 1 | 1 – 6 | 2 – 5 | 3 – 4 |
| 2 | 6 – 4 | 5 – 3 | 1 – 2 |
| 3 | 2 – 6 | 3 – 1 | 4 – 5 |
| 4 | 6 – 5 | 1 – 4 | 2 – 3 |
| 5 | 3 – 6 | 4 – 2 | 5 – 1 |
Mười lăm cặp, không cặp nào lặp. Nếu số người lẻ, thêm một "người ảo": ai gặp người ảo thì vòng đó được nghỉ.
Hệ Thuỵ Sĩ ra đời ở đâu
Tên gọi đến từ giải cờ tổ chức ở Zürich (Thuỵ Sĩ) năm 1895, nơi cách xếp cặp này được dùng lần đầu. Bài toán khi đó cũng như bây giờ: nhiều người muốn dự, nhưng không đủ ngày để ai cũng gặp ai. Lời giải là không cần ai cũng gặp ai — chỉ cần người đang dẫn đầu gặp những người đang bám sát mình.
Thể thức này dần trở thành tiêu chuẩn cho các giải mở rộng đông người. Olympiad cờ vua, nơi hàng trăm đội của các nước tham dự, đấu 11 vòng theo hệ Thuỵ Sĩ. Ngoài cờ, nó còn được mượn cho các giải đấu trí khác và các cuộc thi tranh biện học sinh.
Xếp cặp theo hệ Thuỵ Sĩ như thế nào
Hệ Thuỵ Sĩ có nhiều biến thể; FIDE dùng một bộ quy tắc chi tiết gọi là hệ Hà Lan, thường do phần mềm thực hiện. Nhưng nguyên lý chung có thể làm bằng tay với nhóm nhỏ:
- Xếp hạt giống. Trước vòng 1, xếp mọi người theo sức (hệ số, hoặc ước lượng nếu chưa có), đánh số từ 1.
- Vòng 1: nửa trên gặp nửa dưới. Với tám người: 1 gặp 5, 2 gặp 6, 3 gặp 7, 4 gặp 8. Cách này tránh cho hai người mạnh nhất gặp nhau quá sớm.
- Từ vòng 2: chia nhóm theo điểm. Những người cùng điểm vào một nhóm. Trong mỗi nhóm, lại xếp theo hạt giống và cho nửa trên gặp nửa dưới.
- Không gặp lại. Hai người đã gặp nhau thì không ghép lần nữa. Nếu bị kẹt, đổi chỗ trong nhóm hoặc kéo một người từ nhóm điểm sát dưới lên.
- Cân màu quân. Cố gắng để mỗi người cầm quân đi trước và đi sau xen kẽ, và số lần đi trước, đi sau chênh nhau không quá nhiều.
- Người lẻ được nghỉ. Nếu số người lẻ, người thấp điểm nhất chưa từng nghỉ sẽ nghỉ vòng đó và thường được tính điểm theo điều lệ giải (nhiều giải tính một điểm).
Muốn biết cần bao nhiêu vòng, có một quy tắc thô: với 2 mũ k người thì k vòng là đủ để, về lý thuyết, chỉ còn một người thắng hết. Mười sáu người cần bốn vòng, sáu mươi tư người cần sáu vòng. Thực tế người ta thường đấu thêm vài vòng vì có ván hoà.
So sánh vòng tròn, Thuỵ Sĩ và loại trực tiếp
| Vòng tròn | Hệ Thuỵ Sĩ | Loại trực tiếp | |
|---|---|---|---|
| Số vòng cho 16 người | 15 | Khoảng 5–7 | 4 |
| Ai cũng đấu đủ số ván | Có | Có | Không, thua là về |
| Độ công bằng | Cao nhất | Khá, phụ thuộc xếp cặp | Thấp, một ván kém là hết |
| Hợp với | Nhóm 4–12 người | Giải mở đông người | Vòng chung kết, giải ngắn |
| Điểm yếu | Quá dài khi đông | Đồng điểm nhiều, cần chỉ số phụ | Người mạnh có thể bị loại sớm |
Ngoài ba thể thức này còn có hệ Scheveningen, đặt theo tên giải ở Scheveningen (Hà Lan) năm 1923: hai đội đấu với nhau, mỗi thành viên đội này gặp lần lượt mọi thành viên đội kia, không ai gặp đồng đội.
Khi đồng điểm: các chỉ số phụ
Hệ Thuỵ Sĩ gần như luôn có nhiều người bằng điểm ở cuối giải, nên điều lệ phải ghi trước cách phân định. Vài chỉ số hay dùng:
- Buchholz: tổng điểm của tất cả đối thủ mình đã gặp. Ai gặp đối thủ mạnh hơn thì Buchholz cao hơn. Biến thể "Buchholz cắt" bỏ đi đối thủ thấp điểm nhất để giảm may rủi.
- Sonneborn–Berger: cộng toàn bộ điểm của những người mình thắng và một nửa điểm của những người mình hoà. Hay dùng cho đấu vòng tròn.
- Đối đầu trực tiếp: nếu hai người đồng điểm đã gặp nhau, ai thắng ván đó xếp trên.
- Số ván thắng: khuyến khích đánh tới cùng thay vì hoà sớm.
Điều quan trọng nhất không phải là chọn chỉ số nào, mà là công bố trước khi giải bắt đầu. Đổi cách tính khi đã biết kết quả là cách nhanh nhất để một giải cờ vui vẻ biến thành một cuộc cãi vã.
Những tranh luận quanh hệ Thuỵ Sĩ
Hệ Thuỵ Sĩ không hoàn hảo. Người thua ván đầu rơi vào nhóm thấp điểm, gặp đối thủ yếu hơn và có thể leo lên lại với chỉ số phụ thấp — đôi khi lại có lợi về sau. Một số người chơi cố ý hoà hoặc thua sớm để đi "đường dưới", một chiến thuật bị nhiều người coi là kém đẹp. Ở giải rất đông, các vòng đầu có quá nhiều ván chênh lệch sức mạnh; vì vậy có biến thể "xếp cặp tăng tốc" cộng điểm ảo cho nhóm mạnh trong vài vòng đầu để họ sớm gặp nhau.
Dù vậy, chưa có thể thức nào thay được hệ Thuỵ Sĩ cho các giải đông người có ít ngày. Nó là một lời giải thoả hiệp: không hoàn toàn công bằng, nhưng đủ công bằng để hàng trăm người cùng tham gia.
Góc nhìn hôm nay
Ngày nay ít ai xếp cặp hệ Thuỵ Sĩ bằng tay ở giải lớn; các phần mềm quản lý giải làm việc đó trong vài giây và in luôn bảng cặp. Nhưng hiểu cách xếp giúp người chơi đọc được bảng kết quả, biết vì sao mình gặp người này mà không gặp người kia, và bớt nghi ngờ ban tổ chức.
Với một buổi đấu cờ ở nhà hay ở lớp, có thể chọn nhanh như sau: dưới tám người thì đấu vòng tròn; tám tới ba mươi người thì hệ Thuỵ Sĩ bốn tới sáu vòng; nếu có trẻ nhỏ, ưu tiên thể thức để ai cũng đấu đủ số ván thay vì loại trực tiếp, vì bị loại sau ván đầu là trải nghiệm buồn nhất với một đứa trẻ.
Câu hỏi thường gặp
Hệ Thuỵ Sĩ là gì?
Hệ Thuỵ Sĩ là thể thức xếp cặp mà mỗi vòng, những người cùng số điểm được ghép với nhau và không ai gặp lại người đã gặp. Nhờ vậy giải đông người vẫn tìm ra người dẫn đầu sau một số vòng ít hơn nhiều so với đấu vòng tròn.
Vì sao gọi là hệ Thuỵ Sĩ?
Vì cách xếp cặp này được dùng lần đầu ở giải cờ tổ chức tại Zürich, Thuỵ Sĩ, năm 1895. Tên gọi được giữ lại dù thể thức nay dùng khắp thế giới.
Đấu vòng tròn 8 người cần bao nhiêu vòng?
Cần 7 vòng, mỗi người đấu 7 ván và cả giải có 28 ván. Công thức chung: n người thì n − 1 vòng và n × (n − 1) / 2 ván.
Hệ số Buchholz là gì?
Buchholz là tổng điểm của tất cả các đối thủ mà một người đã gặp trong giải. Chỉ số này dùng để phân định người đồng điểm: ai gặp các đối thủ mạnh hơn thì được xếp trên.
Hệ Thuỵ Sĩ có công bằng không?
Khá công bằng nhưng không tuyệt đối, vì việc gặp ai phụ thuộc vào kết quả các vòng trước. Đấu vòng tròn công bằng hơn nhưng chỉ khả thi với nhóm nhỏ; hệ Thuỵ Sĩ là thoả hiệp hợp lý cho giải đông người.