Xung ĐộtWiki
Tìm
Văn hoá đấu hai người

Tinh thần thượng võ bên bàn cờ: tôn trọng đối thủ từ đầu tới cuối ván

Thượng võ bên bàn cờ là đấu hết sức mà vẫn tôn trọng nhau: chào trước ván, đúng luật, không làm phiền, thắng không khoe, thua không cay cú và bắt tay khi xong.

Tinh thần thượng võ bên bàn cờ: tôn trọng đối thủ từ đầu tới cuối ván

Tinh thần thượng võ bên bàn cờ là cách hai người đấu với nhau hết sức mà vẫn tôn trọng nhau: chào trước ván, đi đúng luật, không làm phiền đối thủ khi họ đang nghĩ, thắng không khoe, thua không cay cú và bắt tay khi xong. Nó không phải điều luật viết sẵn mà là thói quen chung của người chơi cờ ở mọi nền văn hoá. Ai giữ được những thói quen ấy thì dù thua vẫn được mời ngồi lại ván sau.

Chữ "thượng võ" nghĩa là gì

"Thượng võ" là từ Hán Việt (尚武), nghĩa gốc là "chuộng việc võ", coi trọng sức mạnh và lòng can đảm. Trong tiếng Việt ngày nay, chữ này đã đổi nghĩa khá xa: khi nói "tinh thần thượng võ" trong thể thao, người ta muốn nói tới sự cao thượng khi tranh tài — gần với chữ fair play hay sportsmanship của tiếng Anh. Một trận đấu thượng võ là trận hai bên chơi hết mình, đúng luật, không chơi xấu, và giữ được lòng tôn trọng sau khi có kết quả.

Bàn cờ là chỗ tinh thần ấy dễ thấy nhất, vì cờ không có va chạm thân thể. Hai người ngồi cách nhau một chiếc bàn, mọi xung đột nằm hết trên các ô. Sự hơn thua thuần tuý là trí óc, nên cách cư xử cũng lộ rõ hơn: một cái nhăn mặt, một tiếng thở dài, một lần gõ ngón tay xuống bàn đều có thể làm đối phương mất tập trung.

Người xưa đã nói gì về phép lịch sự bên bàn cờ

Ở phương Đông

Trong dân gian Trung Hoa có câu đối rất quen với người chơi cờ: "Quan kỳ bất ngữ chân quân tử, lạc tử vô hối đại trượng phu" — xem cờ không nói mới là người quân tử, đã hạ quân không hối mới là bậc trượng phu. Câu này không rõ tác giả, thường được treo ở các quán cờ và được người Việt quen dịch là "xem cờ không nói, đi rồi không hối". Hai vế nói đúng hai thứ hay gây xích mích nhất: người đứng xem mách nước, và người chơi đòi đi lại.

Ở phương Tây

Châu Âu thời Trung cổ dùng bàn cờ làm hình ảnh để giảng đạo đức. Cuối thế kỷ 13, tu sĩ Dòng Đa Minh Jacobus de Cessolis viết một tập giảng lấy từng quân cờ làm hình ảnh cho từng tầng lớp xã hội — vua, hoàng hậu, giám mục, hiệp sĩ, nông dân — và bổn phận của mỗi người. Tập sách này được chép và dịch rất rộng; năm 1474 William Caxton in bản dịch tiếng Anh của nó, một trong những cuốn sách in bằng tiếng Anh sớm nhất. Ở đó, bàn cờ không chỉ là chỗ hơn thua mà là một xã hội thu nhỏ, mỗi quân có phận sự riêng.

Đến thế kỷ 20, khi Liên đoàn Cờ vua Quốc tế (FIDE) thành lập ở Paris năm 1924, tổ chức này chọn câu Latinh Gens una sumus — "Chúng ta là một gia đình" — làm khẩu hiệu. Câu ấy vẫn còn trên biểu trưng của FIDE.

Thượng võ cụ thể là những việc gì

Tinh thần thì khó đo, nhưng hành vi thì đếm được. Người chơi lâu năm ở các câu lạc bộ thường đồng ý với những việc sau, dù là ván cờ vua, cờ tướng hay một ván cờ trận trên sa bàn.

LúcNên làmNên tránh
Trước vánĐến đúng giờ, chào và bắt tay, kiểm tra bàn và quân cùng đối thủ, thống nhất luật nhà nếu cóĐến muộn không báo, bày quân lộn xộn, đòi đổi luật giữa chừng
Trong vánNgồi yên, giữ im lặng, đi quân dứt khoát, tự giữ thời gian của mìnhGõ bàn, lẩm bẩm, nhìn chằm chằm vào mặt đối thủ, đứng sát sau lưng họ
Khi có tranh chấpDừng đồng hồ, gọi trọng tài hoặc người tổ chức, nói bình tĩnhTự ý dọn quân, cãi to, kéo người ngoài vào phân xử
Khi thuaXin thua rõ ràng, bắt tay, nói một câu như "ván hay"Gạt đổ quân, bỏ đi không nói, đổ lỗi cho ánh đèn hay tiếng ồn
Khi thắngBắt tay, ngồi lại nếu đối thủ muốn xem lại vánReo hò ngay tại bàn, giảng cho đối thủ biết họ "sai chỗ nào" khi họ chưa hỏi

Điểm chung của cột "nên tránh" là chúng làm hỏng sự tập trung hoặc lòng tự trọng của người kia, chứ không thật sự giúp mình đi cờ hay hơn. Đó cũng là cách đơn giản để tự hỏi một hành vi có thượng võ không: nó có lợi cho mình trên bàn cờ, hay chỉ làm khổ người ngồi đối diện?

Ranh giới mờ: mánh tâm lý và chuyện "câu giờ"

Không phải hành vi nào cũng rõ trắng đen. Có những việc luật cho phép nhưng người chơi vẫn tranh cãi xem có đẹp không.

  • Đi tiếp khi thế đã mất hẳn. Luật không bắt ai phải xin thua. Ở trình độ thấp, đi tiếp là chuyện bình thường vì đối thủ vẫn có thể sai. Ở trình độ cao, đi tiếp quá lâu trong thế thua trắng bị coi là thiếu tôn trọng, như thể nói rằng đối thủ không biết thắng.
  • Chơi cho hết giờ của đối thủ. Khi người kia sắp hết giờ, đi thật nhanh để ép họ là một phần của cuộc đấu có đồng hồ, không ai cấm. Nhưng cố tình đi những nước vô nghĩa chỉ để chờ cờ đồng hồ rơi trong thế hoà rõ ràng thì nhiều người coi là không đẹp; luật cờ vua của FIDE cũng có điều khoản cho trọng tài xử hoà trong một số tình huống như vậy.
  • Mời hoà liên tục. Một lời mời hoà là quyền của người chơi. Mời đi mời lại sau mỗi nước thì thành quấy rầy, và luật thi đấu chính thức coi đó là hành vi làm phiền đối thủ.
  • Nhìn đối thủ. Đọc nét mặt người kia là chuyện tự nhiên khi ngồi đối diện. Cố ý nhìn chằm chằm để gây áp lực thì đã sang phía mánh khoé.

Cách chung của các câu lạc bộ là: điều gì luật cho phép thì không ai bị phạt vì nó, nhưng người chơi tự chọn mình muốn được nhớ tới là ai.

Một khoảnh khắc nhiều người còn nhắc

Lịch sử cờ vua có một cảnh thường được kể khi nói về tinh thần thượng võ. Ở trận tranh ngôi vô địch thế giới năm 1972 tại Reykjavík, sau khi Bobby Fischer thắng ván thứ sáu bằng một lối chơi rất đẹp, Boris Spassky — người vừa thua ván ấy — đã đứng dậy vỗ tay cùng khán giả. Nhiều sách cờ và bài báo thời đó ghi lại cảnh này. Điều đáng nói không phải là Spassky hiền hay dễ dãi, mà là ông đủ tự tin để công nhận cái hay của người khác ngay trong lúc mình bị dồn.

Người chơi bình thường không cần vỗ tay cho người vừa thắng mình. Nhưng một câu "nước đó hay thật" sau ván đấu là phiên bản nhỏ của cùng một thái độ.

Dạy trẻ tinh thần thượng võ qua bàn cờ

Với trẻ nhỏ, bàn cờ là chỗ tốt để tập thua. Ván cờ ngắn, luật rõ, kết quả không ảnh hưởng gì ngoài đời, nên cảm xúc thất vọng xuất hiện ở liều nhỏ và có thể tập xử lý. Vài cách cha mẹ và thầy cô hay dùng:

  1. Tập bắt tay trước khi tập đi quân. Biến cái bắt tay thành phần mở đầu cố định, như cúi chào trước giờ tập võ.
  2. Người lớn thua thật và thua đẹp. Trẻ học cách thua bằng cách xem người lớn thua. Khi bị con chiếu bí, nói "con đi hay quá, bố không thấy nước đó" rồi bắt tay.
  3. Khen cách đi, không khen kết quả. "Con tính được ba nước liền, giỏi đấy" có ích hơn "con thắng rồi, giỏi đấy".
  4. Cho phép buồn, không cho phép phá. Buồn và khóc là được; gạt đổ quân hay ném bàn thì không. Đặt ranh giới đó trước khi bắt đầu.
  5. Không chấm điểm, không xếp hạng trẻ trước mặt cả lớp. Với trẻ nhỏ, bảng xếp hạng làm mất vui nhanh hơn bất cứ ván thua nào.

Góc nhìn hôm nay

Khi cờ chuyển một phần lên mạng, tinh thần thượng võ gặp thử thách mới. Người ta không thấy mặt nhau, không bắt tay được, và rời bàn chỉ bằng một cú bấm. Các trang đấu cờ lớn phải đặt thêm quy định riêng về lời nói trong khung chat, về việc bỏ ván giữa chừng, và có đội ngũ phát hiện gian lận bằng máy. Những điều ngày xưa giữ bằng ánh mắt của người xung quanh, nay phải giữ bằng luật lệ và phần mềm.

Muốn tập tinh thần này, cách hiệu quả nhất vẫn là chơi ở một câu lạc bộ có người thật, nơi mỗi ván đều bắt đầu và kết thúc bằng một cái bắt tay. Người thích đọc có thể tìm các sách lịch sử cờ, chẳng hạn A History of Chess của H.J.R. Murray (1913), để thấy phép lịch sự bên bàn cờ đã thay đổi thế nào qua nhiều thế kỷ. Và lần tới khi thua một ván, thử nói câu "ván hay" trước khi nói bất cứ điều gì khác.

Câu hỏi thường gặp

Tinh thần thượng võ là gì?

Trong thể thao và cờ, tinh thần thượng võ là thái độ tranh tài hết sức nhưng đúng luật, tôn trọng đối thủ, thắng không kiêu, thua không cay cú. Chữ Hán Việt gốc nghĩa là "chuộng võ", nhưng nghĩa thông dụng ngày nay gần với "fair play" trong tiếng Anh.

"Xem cờ không nói" nghĩa là gì?

Đây là vế đầu của câu "Quan kỳ bất ngữ chân quân tử, lạc tử vô hối đại trượng phu": người đứng xem không được mách nước, người chơi đã đi thì không đòi đi lại. Câu này không rõ tác giả, phổ biến ở các quán cờ Trung Hoa và Việt Nam.

Đi tiếp khi biết mình thua có phải là thiếu thượng võ không?

Không hẳn. Luật không bắt ai phải xin thua, và ở trình độ phổ thông đối thủ vẫn có thể sai. Chỉ khi thế cờ đã mất hoàn toàn mà vẫn kéo dài rất lâu, nhất là ở trình độ cao, thì nhiều người mới coi là thiếu tôn trọng đối thủ.

Khẩu hiệu của FIDE là gì?

Khẩu hiệu của Liên đoàn Cờ vua Quốc tế là câu Latinh "Gens una sumus", nghĩa là "Chúng ta là một gia đình". FIDE được thành lập ở Paris năm 1924 và dùng câu này từ những năm đầu.

Làm sao dạy trẻ không khóc lóc, ăn vạ khi thua cờ?

Cho phép trẻ buồn nhưng đặt ranh giới không phá bàn, tập bắt tay như nghi thức cố định, và để trẻ thấy người lớn thua đẹp. Khen cách trẻ suy nghĩ thay vì khen kết quả thắng thua cũng giúp trẻ bớt sợ thua.

Mở app Xung Đột

Sa bàn giấy, quân cờ gỗ — cắt tiếp tế, hạ thủ phủ

Mở app Xung Đột

Bài viết liên quan

Mở app Xung Đột

Sa bàn giấy, quân cờ gỗ — cắt tiếp tế, hạ thủ phủ

Mở app Xung Đột Xem app khác