Xung ĐộtWiki
Tìm
Tự làm sa bàn & quân cờ

Bàn cờ ô lục giác: vì sao cờ trận dùng và cách tự kẻ bằng tay

Ô lục giác có sáu ô kề cách đều nên đi quân hướng nào cũng như nhau. Cách kẻ bằng com-pa và khuôn bìa, lưới tam giác đều, chọn cỡ ô theo đế quân và đặt địa hình.

Bàn cờ ô lục giác: vì sao cờ trận dùng và cách tự kẻ bằng tay

Bàn cờ ô lục giác được dùng vì mỗi ô có sáu ô kề cạnh và tâm của chúng cách đều nhau, nên đi quân theo hướng nào cũng tốn cùng một bước — điều mà bàn ô vuông không có, vì đi chéo trên ô vuông xa hơn đi thẳng khoảng 1,41 lần. Muốn kẻ, cách dễ nhất là dựng một hình lục giác mẫu bằng com-pa (cạnh bằng bán kính), cắt thành khuôn bìa rồi đồ nối tiếp nhau, mỗi hàng lệch nửa ô. Người cần bàn lớn có thể kẻ lưới tam giác đều trước rồi tô lục giác từ đó.

Vì sao không dùng ô vuông

Bàn ô vuông quen thuộc, dễ kẻ, nhưng có một vấn đề khi mô phỏng chuyển động trên mặt đất. Từ một ô vuông có tám ô xung quanh: bốn ô chung cạnh và bốn ô chỉ chạm nhau ở góc. Nếu cho quân đi chéo như đi thẳng, quân đi chéo sẽ đi xa hơn thật; nếu cấm đi chéo, đường đi trở nên zíc-zắc vô lý. Cờ vua giải bài toán này bằng cách cho mỗi quân một kiểu đi riêng, nhưng với cờ trận trên sa bàn — nơi người ta muốn bộ binh, kỵ binh di chuyển "như thật" — đó là điểm yếu.

Ô lục giác gỡ được nút thắt đó. Mỗi ô có đúng sáu ô kề, tất cả đều chung một cạnh, và khoảng cách từ tâm ô giữa tới tâm sáu ô xung quanh đều bằng nhau. Đếm số ô cũng là đo khoảng cách, gần với đường thẳng thật hơn nhiều so với ô vuông.

Lục giác trong tự nhiên và trong lịch sử cờ

Hình lục giác xuất hiện ở tổ ong không phải ngẫu nhiên. Trong ba hình đa giác đều lát kín được mặt phẳng — tam giác, vuông, lục giác — lục giác chia mặt phẳng thành những ô bằng nhau với tổng chiều dài đường viền ngắn nhất. Điều này được gọi là "giả thuyết tổ ong", có từ thời cổ đại và được nhà toán học Thomas Hales chứng minh chặt chẽ năm 1999.

Trên bàn cờ, lưới lục giác xuất hiện ở cờ Hex (Piet Hein nghĩ ra năm 1942, John Nash nghĩ ra độc lập năm 1948), và từ khoảng những năm 1960 trở thành chuẩn chung của các cờ trận in trên bản đồ giấy, nơi mỗi quân là một miếng bìa nhỏ đặt trên ô. Người chơi mô hình trên sa bàn cũng dùng lưới lục giác khi muốn đo di chuyển bằng ô thay vì bằng thước.

So sánh ba cách tổ chức mặt bàn

Ô vuôngÔ lục giácKhông ô, đo bằng thước
Số ô kề4 chung cạnh, 4 chạm góc6, đều chung cạnhKhông áp dụng
Khoảng cách theo mọi hướngKhông đều (đi chéo xa hơn)Gần đềuChính xác
Độ dễ kẻRất dễTrung bìnhKhông cần kẻ
Đường thẳng dàiĐi thẳng theo hàng, cộtHai trong ba hướng phải đi zíc-zắcTự do
Tranh cãi khi chơiÍtÍtNhiều (đo lệch, góc quay)
Hợp vớiCờ trừu tượng, cờ trẻ emCờ trận, bản đồ vùngSa bàn mô hình đẹp

Hình học của một ô lục giác

Với hình lục giác đều có cạnh a:

  • Khoảng cách giữa hai đỉnh đối diện (qua tâm) là 2a.
  • Khoảng cách giữa hai cạnh đối diện là √3 × a ≈ 1,732a. Đây là khoảng cách giữa tâm hai ô kề nhau.
  • Diện tích khoảng 2,6 × a².

Lưới lục giác có hai kiểu đặt: đầu nhọn (một đỉnh chĩa lên trên, các ô xếp thành hàng ngang, mỗi hàng lệch nửa ô) và đầu bằng (một cạnh nằm ngang ở trên, các ô xếp thành cột dọc, mỗi cột lệch nửa ô). Hai kiểu tương đương nhau về luật, chọn kiểu nào là để mặt bàn khớp với hướng người ngồi.

Chọn cỡ ô theo cỡ đế quân: đế quân phải nằm gọn trong ô, cách mép một chút. Ví dụ quân có đế tròn đường kính 2 cm thì nên chọn ô có khoảng cách giữa hai cạnh đối diện khoảng 2,5 cm, tức cạnh khoảng 1,45 cm. Với các quân bìa vuông cỡ nhỏ trên bản đồ giấy, người ta hay dùng ô khoảng 16 mm.

Cách kẻ bàn lục giác bằng tay

Cách 1: khuôn bìa

  1. Dùng com-pa vẽ một đường tròn bán kính bằng cạnh lục giác mong muốn.
  2. Giữ nguyên độ mở com-pa, đặt mũi com-pa lên một điểm bất kỳ trên đường tròn, đánh dấu chỗ đầu chì cắt đường tròn. Dời mũi tới điểm vừa đánh dấu, lặp lại. Sau sáu lần sẽ quay về điểm đầu — đó là sáu đỉnh của lục giác đều.
  3. Nối sáu điểm, cắt hình lục giác ra từ bìa cứng làm khuôn.
  4. Kẻ một đường thẳng mốc ở mép bàn. Đặt khuôn sát đường mốc, đồ viền, rồi đặt khuôn kế bên sao cho chung cạnh. Hết hàng thì hàng sau lệch nửa ô.

Cách này chậm nhưng ai cũng làm được. Sai số tích luỹ sau nhiều ô, nên thỉnh thoảng kiểm tra bằng thước xem các hàng còn song song không.

Cách 2: lưới tam giác đều

  1. Kẻ các đường ngang song song cách đều nhau một khoảng bằng 0,866a (tức √3/2 nhân với cạnh).
  2. Dùng thước đo góc hoặc ê-ke 60°, kẻ hai họ đường chéo nghiêng 60° và 120° đi qua các điểm cách nhau a trên mỗi đường ngang. Ba họ đường cắt nhau thành lưới tam giác đều.
  3. Mỗi lục giác gồm sáu tam giác quanh một đỉnh chung. Chọn các đỉnh làm tâm theo quy luật, tô đậm viền lục giác, xoá các đường thừa.

Giấy chấm hoặc giấy kẻ "isometric" bán ở hiệu văn phòng phẩm đã có sẵn lưới tam giác, chỉ cần tô viền lục giác lên.

Cách 3: in sẵn

Nhiều phần mềm vẽ và bảng tính có thể sinh lưới lục giác; cũng có những trang tạo lưới miễn phí cho phép chọn cỡ ô rồi xuất tệp in. In ra nhiều tờ A4 rồi ghép, hoặc in khổ lớn ở tiệm in. Một mẹo hay: in lưới lên tấm nhựa trong (mica, phim trong), đặt lên trên sa bàn địa hình — vừa giữ được sa bàn đẹp, vừa có lưới để đếm ô.

Đánh số ô và đếm khoảng cách

Để ghi chép và bàn luận, mỗi ô nên có một mã. Cách quen thuộc nhất là đánh số theo cột và hàng: hai chữ số đầu là cột, hai chữ số sau là hàng. Cách này dễ đọc nhưng đếm khoảng cách giữa hai ô hơi rắc rối vì các cột lệch nửa ô.

Người thích toán dùng cách đặt toạ độ theo ba trục nghiêng 60° với nhau. Khi đó khoảng cách giữa hai ô chỉ là nửa tổng ba hiệu toạ độ (lấy giá trị tuyệt đối). Trên bàn thật, cách đơn giản nhất vẫn là đếm ô bằng ngón tay, không tính ô xuất phát.

Đặt địa hình lên lưới lục giác

  • Mỗi ô một loại địa hình. Đồng bằng, rừng, đồi, đầm lầy. Ô nào lẫn nhiều loại thì lấy loại chiếm phần lớn.
  • Sông chạy theo cạnh ô. Như vậy rõ ràng quân đứng bên nào bờ sông, và việc vượt sông là vượt một cạnh.
  • Đường đi qua tâm ô. Đường nối tâm các ô kề nhau, nên không bao giờ thẳng tắp hoàn toàn. Chấp nhận điều đó.
  • Tô màu nhạt. Màu địa hình nên nhạt để viền lưới và quân vẫn nổi bật.

Góc nhìn hôm nay

Lưới lục giác là một ví dụ đẹp về việc chọn đúng hình học làm luật đơn giản đi. Thay vì viết thêm luật cho đi chéo, chỉ cần đổi hình dạng ô. Người tự làm cờ trận có thể bắt đầu với một tấm lưới 15 × 12 ô in trên giấy A3, đặt lên vài mảnh địa hình bằng bìa, và thử đi quân. Sẽ thấy ngay vì sao lưới này được ưa chuộng đến vậy.

Ai làm cùng trẻ nhỏ có thể biến việc kẻ lục giác bằng com-pa thành một bài học hình học: vì sao bán kính lại "vừa khít" sáu lần trên đường tròn, vì sao ong chọn hình này. Khi dùng com-pa và dao cắt khuôn bìa, người lớn nên giữ phần dao và hướng dẫn trẻ cầm com-pa đúng cách để không bị mũi nhọn đâm vào tay.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao cờ trận hay dùng ô lục giác?

Vì mỗi ô lục giác có sáu ô kề chung cạnh, khoảng cách tới các ô kề đều bằng nhau, nên di chuyển theo mọi hướng gần giống thực tế. Trên ô vuông, đi chéo xa hơn đi thẳng khoảng 1,41 lần, gây méo khoảng cách.

Cách vẽ hình lục giác đều bằng com-pa thế nào?

Vẽ một đường tròn, giữ nguyên độ mở com-pa rồi đặt lần lượt trên đường tròn sáu lần, mỗi lần bắt đầu từ điểm vừa đánh dấu. Sáu điểm ấy là sáu đỉnh của lục giác đều có cạnh bằng bán kính.

Ô lục giác nên to bao nhiêu?

Chọn theo đế quân: khoảng cách giữa hai cạnh đối diện của ô nên lớn hơn đường kính đế quân một chút. Quân có đế 2 cm thì ô khoảng 2,5 cm giữa hai cạnh đối diện là vừa.

Có thể đặt lưới lục giác lên sa bàn có sẵn không?

Được. In lưới lên một tấm nhựa trong rồi đặt lên trên sa bàn địa hình, hoặc đánh dấu tâm ô bằng chấm sơn nhỏ. Cách này giữ được vẻ đẹp của sa bàn mà vẫn đếm ô được khi chơi.

Giả thuyết tổ ong là gì?

Đó là mệnh đề cho rằng lưới lục giác đều chia mặt phẳng thành các ô bằng nhau với tổng chu vi nhỏ nhất. Ý tưởng có từ thời cổ đại và được Thomas Hales chứng minh năm 1999.

Mở app Xung Đột

Sa bàn giấy, quân cờ gỗ — cắt tiếp tế, hạ thủ phủ

Mở app Xung Đột

Bài viết liên quan

Mở app Xung Đột

Sa bàn giấy, quân cờ gỗ — cắt tiếp tế, hạ thủ phủ

Mở app Xung Đột Xem app khác