Cách dễ nhất để tự làm quân cờ gỗ ở nhà là cắt từ que gỗ tròn hoặc thanh gỗ vuông có sẵn: đánh dấu chiều dài, kẹp chặt, cưa bằng cưa tay răng mịn trong hộp cưa góc, rồi chà nhám và phân biệt các loại quân bằng chiều cao, hình dáng đầu quân và màu sơn. Đẽo tay bằng dao gọt cho quân đẹp và riêng hơn, nhưng cần học vài đường dao cơ bản và luôn cắt hướng ra xa người. Một bộ hai mươi bốn quân cho cờ trận đơn giản có thể xong trong một buổi cuối tuần.
Lên kế hoạch cho bộ quân
Trước khi cầm cưa, nên trả lời: cần bao nhiêu quân, mấy loại, và phân biệt các loại bằng gì. Một cờ trận cổ trang đơn giản có thể gồm hai bên, mỗi bên mười hai quân: tám bộ binh, hai kỵ binh, một cung thủ, một tướng. Có ba cách để người chơi nhận ra quân nào là quân nào chỉ bằng một cái liếc:
- Chiều cao: bộ binh thấp nhất, kỵ binh cao hơn, tướng cao nhất.
- Hình dáng đầu: đầu bằng, đầu tròn, đầu vát chéo, đầu có khía.
- Màu và dấu: hai bên khác màu nền, loại quân phân biệt bằng vạch sơn hoặc hình khắc trên đầu.
Vẽ phác từng loại quân ra giấy theo kích thước thật, đặt chúng lên bàn cờ hoặc sa bàn để xem có vừa ô không. Một sai lầm hay gặp là làm quân quá to so với ô.
Dụng cụ cần có và cách dùng an toàn
| Dụng cụ | Dùng để | An toàn |
|---|---|---|
| Cưa tay răng mịn (cưa gỗ mịn hoặc cưa sắt) | Cắt que, thanh gỗ thành khúc | Kẹp phôi chặt, không giữ khúc gỗ nhỏ bằng tay khi cưa |
| Hộp cưa góc | Giữ lưỡi cưa thẳng góc, cắt vát 45° | Đặt hộp cố định trên bàn hoặc kẹp vào mép bàn |
| Ê-tô hoặc cảo kẹp chữ C | Giữ phôi khi cưa, khoan, giũa | Lót gỗ vụn giữa hàm kẹp và phôi để không hằn |
| Dao gọt gỗ | Đẽo tạo hình đầu quân | Luôn cắt ra xa người; đeo găng chống cắt bên tay giữ phôi |
| Giũa và giấy nhám | Làm mịn, bo cạnh | Đeo khẩu trang khi chà nhiều |
| Khoan tay hoặc khoan pin | Khoan lỗ gắn đối trọng, gắn chốt | Kẹp phôi, không dùng tay giữ khi khoan; đeo kính |
| Kính bảo hộ | Che mắt khỏi mạt gỗ, mảnh vỡ | Đeo suốt buổi làm |
Cách 1: cắt quân từ que gỗ tròn
Que gỗ tròn bán ở cửa hàng đồ mộc và đồ thủ công, có nhiều cỡ đường kính. Đây là cách nhanh và đều nhất.
- Làm "chặn đo". Kẹp một mẩu gỗ vào hộp cưa, cách lưỡi cưa đúng bằng chiều dài quân cần cắt. Mỗi lần chỉ việc đẩy que chạm chặn rồi cưa, mọi quân sẽ dài bằng nhau mà không phải đo lại.
- Cưa. Đặt que vào hộp cưa, tay giữ que ở xa lưỡi, kéo cưa nhẹ vài nhát để tạo rãnh rồi cưa đều tay. Không ấn mạnh — để răng cưa làm việc.
- Làm đầu quân. Đầu vát: cắt chéo trong hộp cưa ở góc 45°. Đầu tròn: kẹp quân vào ê-tô, dùng giũa bo dần. Đầu có khía: cưa một rãnh nông ngang đầu quân.
- Chà nhám. Đi từ giấy nhám thô tới mịn: 80 hoặc 120 để xoá vết cưa, rồi 180, rồi 240. Mẹo cho quân nhỏ: dán tờ nhám lên mặt bàn phẳng và xoa quân lên tờ nhám, thay vì cầm nhám chà vào quân.
Cách 2: đẽo quân bằng dao
Đẽo tay — trong tiếng Anh gọi là whittling — cho những quân có dáng riêng: đầu ngựa đơn giản cho kỵ binh, mũ chóp cho tướng. Nó cần kiên nhẫn hơn nhưng không cần máy móc.
Chọn dao và gỗ
Dao gọt gỗ chuyên dụng có lưỡi ngắn, cố định, cán to vừa tay. Dao gấp dễ gập vào tay khi lỡ ấn sai hướng, nên người mới tránh dùng. Gỗ để đẽo nên mềm, thớ mịn, không mắt; xem thêm bài về chọn gỗ.
Ba đường dao cơ bản
- Đường dao thẳng: cầm phôi một tay, dao một tay, đẩy dao dọc theo thớ gỗ, hướng ra xa người. Dùng để vạt bớt gỗ và tạo mặt phẳng.
- Đường dao chặn: ấn mũi dao thẳng xuống để cắt một đường nông vuông góc với bề mặt, rồi vạt gỗ từ phía bên kia về đường đó. Gỗ sẽ dừng đúng chỗ, không bị tước quá đà. Dùng để tạo cổ quân, bậc vai.
- Đường dao đẩy bằng ngón cái: ngón cái tay cầm phôi đặt lên sống dao và đẩy nhẹ, cho những vết cắt nhỏ, có kiểm soát. Lưỡi dao vẫn hướng ra xa người.
Có một đường dao khác là kéo dao về phía người (như gọt khoai), người đẽo lâu năm vẫn dùng, nhưng người mới không nên tập cho tới khi đã thành thạo ba đường trên và luôn đeo găng, quấn băng ngón cái.
Quy tắc an toàn khi đẽo
- Luôn biết lưỡi dao sẽ đi đâu nếu gỗ đột ngột vỡ hoặc dao trượt — và đảm bảo không có phần nào của cơ thể nằm trên đường đó.
- Dao sắc an toàn hơn dao cùn. Dao cùn phải ấn mạnh, khi trượt thì trượt mạnh.
- Đeo găng chống cắt ở tay giữ phôi, quấn băng dính vải quanh ngón cái tay cầm dao.
- Ngồi vững, không đẽo trên đùi mà không có tấm da hoặc tấm lót dày.
- Để sẵn hộp sơ cứu. Vết cắt sâu, chảy máu nhiều hoặc không cầm được sau vài phút ép chặt thì đi cơ sở y tế.
Làm cùng trẻ em
Trẻ em không nên dùng dao đẽo gỗ khi chưa có người lớn kèm sát. Một cách khởi đầu được nhiều giáo viên thủ công dùng là cho trẻ tập "đẽo" bánh xà phòng bằng dao nhựa hoặc que kem: vật liệu mềm, không sắc, nhưng vẫn học được cách cắt ra xa người và cách đẽo từng chút. Với quân gỗ thật, trẻ có thể làm phần chà nhám, sơn, dán nỉ đế; người lớn làm phần cưa và đẽo.
Hoàn thiện: đối trọng, đế nỉ và lớp phủ
Đối trọng
Quân gỗ nhẹ dễ đổ khi chạm. Muốn quân "nặng tay", khoan một lỗ ở đáy và gắn vào đó một con ốc, một chồng long đền thép nhỏ, dán bằng keo epoxy. Không nên tự nấu chảy chì để đổ vào quân: hơi và bụi chì độc, nhất là với trẻ em và phụ nữ mang thai.
Đế nỉ
Cắt những miếng nỉ tròn bằng đế quân, dán bằng keo sữa. Nỉ giúp quân không làm xước bàn, đi êm và không kêu lạch cạch.
Lớp phủ
Quân để mộc có thể lau dầu hoặc sáp ong để giữ vân gỗ; quân sơn màu thì phủ dầu bóng gốc nước. Lưu ý quan trọng với dầu khô như dầu lanh: giẻ thấm dầu lanh vo lại có thể tự bốc cháy do dầu oxy hoá toả nhiệt. Sau khi dùng, trải giẻ phẳng ra phơi khô ngoài trời hoặc ngâm vào nước trong hộp kín rồi mới bỏ.
Lỗi hay gặp
| Lỗi | Nguyên nhân | Cách tránh |
|---|---|---|
| Quân dài ngắn không đều | Đo từng quân bằng thước | Dùng chặn đo trên hộp cưa |
| Đáy quân nghiêng, đứng không vững | Cưa không vuông góc | Dùng hộp cưa; chà đáy trên tờ nhám dán phẳng |
| Gỗ tước, sứt khi đẽo | Đẽo ngược thớ hoặc dao cùn | Đẽo xuôi thớ, mài dao, dùng đường dao chặn |
| Đầu quân nứt | Gỗ khô nứt sẵn hoặc khoan sát mép | Chọn đoạn gỗ không nứt, khoan lỗ cách mép đủ xa |
| Hai bên khó phân biệt | Màu quá gần nhau | Chọn hai màu tương phản sáng – tối |
Góc nhìn hôm nay
Những bộ quân cờ cổ nổi tiếng — như quân cờ Lewis khắc từ ngà hải mã khoảng thế kỷ 12–13 — đều là đồ làm tay, mỗi quân một nét riêng. Một bộ quân tự làm cũng vậy: không cần đẹp hoàn hảo, nhưng mang dấu tay người làm, và thường được giữ lâu hơn bất kỳ bộ mua sẵn nào.
Người mới nên bắt đầu bằng cách cắt từ que gỗ tròn, làm xong một bộ rồi mới thử đẽo. Các lớp học mộc cơ bản, các nhóm đẽo gỗ trên mạng và các xưởng mộc nhỏ ở địa phương là nơi tốt để học thêm cách mài dao và đường dao an toàn.
Câu hỏi thường gặp
Tự làm quân cờ gỗ cần những dụng cụ gì?
Tối thiểu gồm cưa tay răng mịn, hộp cưa góc, ê-tô hoặc cảo kẹp, giấy nhám nhiều cỡ và kính bảo hộ. Muốn đẽo tạo hình thì thêm dao gọt gỗ lưỡi cố định và găng chống cắt.
Cách cắt quân cờ dài bằng nhau?
Dùng một chặn đo: kẹp một mẩu gỗ vào hộp cưa, cách lưỡi cưa đúng chiều dài cần cắt. Mỗi lần đẩy que gỗ chạm chặn rồi cưa, các quân sẽ dài bằng nhau mà không phải đo lại.
Đẽo gỗ thế nào cho an toàn?
Luôn cắt hướng ra xa người, giữ dao sắc, đeo găng chống cắt ở tay giữ phôi và quấn băng ngón cái tay cầm dao. Người mới không nên dùng dao gấp và không nên kéo dao về phía mình.
Làm sao cho quân cờ gỗ nặng tay hơn?
Khoan một lỗ ở đáy quân, gắn ốc hoặc long đền thép bằng keo epoxy, rồi dán nỉ che đáy. Không nên tự nấu chì đổ vào quân vì hơi và bụi chì độc.
Trẻ em có tự làm quân cờ gỗ được không?
Trẻ có thể làm phần chà nhám, sơn và dán đế nỉ, còn phần cưa và đẽo nên do người lớn làm hoặc kèm sát. Để tập cách cầm dao, có thể cho trẻ đẽo bánh xà phòng bằng dao nhựa trước.