Xung ĐộtWiki
Tìm
Tự làm sa bàn & quân cờ

Cách làm sa bàn địa hình bằng bìa, xốp và thạch cao tại nhà

Dựng đồi núi bằng các lớp bìa hoặc xốp cắt theo đường đồng mức, phủ giấy bồi hoặc băng thạch cao, trét mịn, sơn và rắc cỏ. Kèm vật liệu, các bước và lưu ý an toàn.

Cách làm sa bàn địa hình bằng bìa, xốp và thạch cao tại nhà

Cách làm sa bàn địa hình phổ biến nhất ở nhà là dựng khung đồi núi bằng các lớp bìa cứng hoặc xốp cắt theo đường đồng mức, phủ lên một lớp vỏ bằng giấy bồi hoặc băng thạch cao, rồi trét cho mịn, sơn màu và rắc vật liệu giả cỏ, đất, đá. Một sa bàn cỡ 60 × 90 cm làm được trong ba bốn buổi cuối tuần với dụng cụ có sẵn ở hiệu văn phòng phẩm và cửa hàng vật liệu xây dựng. Phần khó nhất không phải tay nghề mà là kiên nhẫn chờ từng lớp khô.

Lên kế hoạch trước khi cắt

Sa bàn hỏng thường hỏng từ khâu đầu: làm quá to, không có tỉ lệ, hoặc không biết mình làm để làm gì. Trước khi mua vật liệu, nên quyết định ba điều.

Kích thước và đế

Một sa bàn đặt trên bàn ăn gia đình hoặc bàn học sinh nên rộng không quá 60 × 90 cm, để với tay tới giữa được và mang qua cửa được. Đế là một tấm ván ép hoặc ván MDF dày 9–12 mm; mỏng hơn sẽ cong khi thạch cao khô. Nếu muốn làm lớn, nên chia thành nhiều tấm ghép lại.

Tỉ lệ ngang và tỉ lệ đứng

Nếu làm theo một vùng có thật, cần chọn tỉ lệ. Ví dụ tỉ lệ 1 : 10.000 thì 1 cm trên sa bàn bằng 100 m ngoài thực địa. Một quả đồi cao 50 m ở tỉ lệ này chỉ cao 5 mm — gần như phẳng. Vì vậy các mô hình địa hình thường phóng đại chiều đứng, tức chiều cao được nhân lên gấp hai đến năm lần so với chiều ngang, để mắt thấy rõ đồi núi. Hãy ghi lại hệ số phóng đại để ai xem cũng biết.

Mục đích sử dụng

Sa bàn để trưng bày thì cần chi tiết, có thể gắn chết mọi thứ. Sa bàn để đặt quân và đấu cờ trận thì cần mặt bằng đủ phẳng cho quân đứng vững, đồi có sườn thoải, và chi tiết như cây, nhà nên rời để nhấc ra được.

Vật liệu cần có

Vật liệuDùng đểLưu ý
Bìa carton thùngCắt lớp đồng mứcRẻ, dễ cắt; cần phủ kín để không bị ẩm
Xốp trắng hạt (EPS)Khối đồi lớnNhẹ nhưng bở, cắt ra hạt rơi vãi khắp nơi
Xốp cách nhiệt ép (XPS)Lớp đồng mức, vách đáMịn, chắc, dễ tạo hình hơn EPS; bán ở cửa hàng vật liệu xây dựng
Keo sữa (PVA)Dán lớp, dán cỏAn toàn với xốp, pha nước được
Giấy báo và hồLớp vỏ giấy bồiRẻ nhưng khô lâu, mặt sần
Băng bó bột thạch caoLớp vỏ nhanhNhúng nước rồi đắp, khô trong vài chục phút
Bột thạch caoTrét mịn, đúc đáKhô nhanh, toả nhiệt khi đông kết
Bột trét tường gốc nướcLấp khe, làm mịnLâu khô hơn thạch cao, dễ chà nhám

Một lưu ý quan trọng: keo và sơn xịt gốc dung môi làm chảy xốp. Nhiều loại keo dán đa năng, keo dán giày và sơn xịt thông thường sẽ ăn thủng xốp chỉ sau vài giây. Với xốp, dùng keo sữa, keo nến ở nhiệt độ thấp, hoặc keo chuyên dụng ghi rõ dùng được cho xốp; thử trước trên một mẩu vụn.

Các bước làm sa bàn

  1. Vẽ đường đồng mức lên đế. Nếu làm theo vùng có thật, phóng to bản đồ địa hình rồi can các đường đồng mức. Nếu tự nghĩ ra, vẽ chân đồi trước, rồi vẽ các vòng nhỏ dần vào trong như vân gỗ.
  2. Cắt lớp. Mỗi đường đồng mức là một lớp bìa hoặc xốp. Đánh số mỗi lớp và đánh dấu chiều để không lắp nhầm.
  3. Xếp và dán. Dán từ lớp thấp nhất lên, dùng keo sữa và vài cây tăm hoặc đinh ghim xuyên qua để giữ trong khi chờ khô. Lúc này đồi trông như kim tự tháp bậc thang.
  4. Làm thoải bậc. Với xốp, dùng dao hoặc giấy nhám mài vát các cạnh bậc. Với bìa, có thể nhét giấy báo vo tròn vào các bậc rồi băng dính lại để tạo sườn mềm.
  5. Đắp lớp vỏ. Phủ một lớp băng bó thạch cao hoặc hai ba lớp giấy bồi lên toàn bộ địa hình, các mảnh chồng lên nhau khoảng một phần ba. Để khô hoàn toàn.
  6. Trét và tạo chi tiết. Trét bột trét hoặc thạch cao loãng để lấp lỗ, rồi tạo lòng sông, đường mòn, vách đá. Dùng đầu bút chì vạch rãnh khi bột còn mềm.
  7. Sơn lót. Sơn toàn bộ một lớp màu nâu đất bằng sơn acrylic gốc nước. Lớp lót che kín màu bìa, màu xốp và giúp các lớp sau bám tốt.
  8. Sơn và phủ bề mặt. Sơn màu theo độ cao và loại đất, quét keo sữa pha loãng rồi rắc vật liệu giả cỏ (mạt cưa nhuộm, bột cỏ mô hình), cát mịn hoặc sỏi nhỏ.
  9. Làm nước. Sông hồ có thể sơn màu xanh đậm ở giữa, nhạt dần ra bờ, rồi quét vài lớp keo sữa hoặc dầu bóng gốc nước để tạo mặt bóng.
  10. Phủ bảo vệ. Khi mọi thứ đã khô, phun hoặc quét một lớp keo sữa thật loãng để giữ cỏ và cát không rụng.

Trộn và dùng thạch cao cho đúng

Thạch cao là vật liệu tuyệt vời nhưng khô nhanh và không chờ ai. Vài kinh nghiệm:

  • Rắc bột vào nước, không đổ nước vào bột. Rắc đều tay cho tới khi bột nổi lên thành những "hòn đảo" khô trên mặt nước, để yên một phút cho bột ngấm, rồi mới khuấy. Cách này cho hỗn hợp mịn, ít vón cục.
  • Trộn từng mẻ nhỏ. Thạch cao thường bắt đầu đông sau khoảng mười đến hai mươi phút tuỳ loại. Trộn nhiều là phải vứt.
  • Không đổ thạch cao thừa xuống bồn rửa. Nó đông lại trong ống và gây tắc. Để thạch cao thừa đông trong cốc nhựa rồi bóp vỡ, bỏ vào thùng rác.
  • Làm đá giả. Đổ thạch cao vào khay giấy bạc vo nhàu, khi đông bóc ra sẽ được những mảng vách đá có vân tự nhiên.

An toàn khi làm sa bàn

Phần lớn tai nạn khi làm sa bàn là những vết cắt và bỏng nhỏ, nhưng có thể tránh được gần hết.

  • Dao rọc giấy: luôn cắt hướng ra xa người, tay giữ phôi đặt phía sau lưỡi dao. Dùng tấm lót cắt và thước kim loại. Bẻ lưỡi khi đã cùn — lưỡi cùn phải ấn mạnh, dễ trượt hơn lưỡi sắc. Rút lưỡi vào mỗi khi đặt dao xuống.
  • Dây nhiệt cắt xốp: xốp nóng chảy sinh khói có mùi hắc. Chỉ dùng ở nơi thông gió tốt, để nhiệt ở mức thấp nhất vẫn cắt được, không cắt khi có trẻ nhỏ đứng gần.
  • Thạch cao: đeo khẩu trang khi rắc bột và khi chà nhám thạch cao khô. Thạch cao toả nhiệt khi đông kết — tuyệt đối không dùng nó để đúc bàn tay hay bộ phận cơ thể, đã có những ca bỏng nặng vì việc này.
  • Keo nến: đầu súng và keo nóng có thể gây bỏng. Đặt súng trên giá, để một bát nước lạnh gần đó.
  • Sơn xịt: chỉ xịt ngoài trời hoặc nơi thật thoáng, đeo khẩu trang, tránh xa lửa.
  • Trẻ em: trẻ có thể làm các khâu xé giấy, đắp giấy bồi, sơn bằng sơn gốc nước, rắc cỏ. Khâu cắt bằng dao, dùng dây nhiệt và súng keo nến nên do người lớn làm.

Lỗi hay gặp và cách sửa

LỗiNguyên nhânCách tránh hoặc sửa
Đế cong vênhĐế mỏng, lớp vỏ ướt co lại khi khôDùng đế dày hơn, sơn cả mặt dưới, nẹp khung gỗ
Đồi trông như bánh bậcChưa làm thoải các bậcMài vát hoặc đắp thêm bột trét
Quân không đứng đượcSườn đồi quá dốcLàm vài bậc phẳng nhỏ trên sườn
Cỏ rụng khi chạmKeo quá ít hoặc chưa phủ bảo vệPhun lớp keo sữa loãng phủ ngoài
Xốp bị chảy lõmDùng keo hoặc sơn gốc dung môiCắt bỏ phần hỏng, đắp lại; luôn thử vật liệu trước

Góc nhìn hôm nay

Người xưa đã làm sa bàn bằng những gì có trong tay: sử chép Mã Viện dồn gạo thành núi để trình bày địa hình năm 32, người Phổ đầu thế kỷ 19 dựng địa hình trên khay cát. Ngày nay vật liệu khác đi, nhưng nguyên lý vẫn vậy: thu nhỏ mặt đất để nhìn thấy cả vùng trong một ánh mắt.

Lời khuyên cho người mới: đừng bắt đầu bằng một sa bàn lớn. Làm một tấm 30 × 40 cm với một quả đồi, một con suối và một con đường. Sai ở đó chẳng tốn bao nhiêu, mà học được gần như mọi kỹ thuật. Bảo tàng có trưng bày sa bàn và các nhóm chơi mô hình là nơi tốt để xem người khác làm và hỏi kinh nghiệm.

Câu hỏi thường gặp

Làm sa bàn địa hình cần những vật liệu gì?

Cơ bản gồm: một tấm ván làm đế, bìa carton hoặc xốp để dựng đồi, keo sữa, giấy báo hoặc băng bó thạch cao để làm vỏ, bột trét, sơn acrylic gốc nước và vật liệu rắc bề mặt như mạt cưa nhuộm, cát. Dụng cụ gồm dao rọc giấy, thước kim loại và tấm lót cắt.

Vì sao sơn xịt làm chảy xốp?

Phần lớn sơn xịt và keo đa năng chứa dung môi hoà tan được nhựa polystyrene, chất làm nên xốp. Muốn sơn xốp, hãy lót trước bằng sơn gốc nước hoặc keo sữa, và luôn thử trên một mẩu vụn.

Phóng đại chiều đứng trên sa bàn là gì?

Đó là việc làm chiều cao đồi núi lớn hơn tỉ lệ thật, thường gấp hai tới năm lần, để mắt nhìn thấy rõ địa hình. Nếu không phóng đại, đồi thấp ở tỉ lệ nhỏ sẽ gần như phẳng.

Thạch cao khô mất bao lâu?

Thạch cao bắt đầu đông sau khoảng mười tới hai mươi phút tuỳ loại, nhưng cần vài giờ tới một ngày mới khô hẳn tuỳ độ dày và độ ẩm không khí. Nên chờ khô hoàn toàn trước khi sơn.

Trẻ em có tự làm sa bàn được không?

Được, với các khâu an toàn như xé giấy, đắp giấy bồi, sơn bằng sơn gốc nước và rắc cỏ. Các khâu dùng dao, dây nhiệt cắt xốp và súng keo nến nên do người lớn đảm nhận.

Mở app Xung Đột

Sa bàn giấy, quân cờ gỗ — cắt tiếp tế, hạ thủ phủ

Mở app Xung Đột

Bài viết liên quan

Mở app Xung Đột

Sa bàn giấy, quân cờ gỗ — cắt tiếp tế, hạ thủ phủ

Mở app Xung Đột Xem app khác