Gỗ tốt để làm quân cờ là gỗ có thớ mịn và đều, đủ cứng để không sứt khi va chạm, ít co ngót, đã được sấy khô và có nguồn gốc rõ ràng. Người tự làm ở Việt Nam thường chọn gỗ cao su (dễ mua, sáng màu, cứng vừa), gỗ thông cho người mới tập, và gỗ óc chó hoặc gỗ nhuộm sẫm cho quân màu tối. Bộ cờ cổ điển châu Âu dùng gỗ hoàng dương và gỗ mun, nhưng gỗ mun ngày nay rất hiếm, nên thay bằng gỗ nhuộm hoặc gỗ sẫm màu tự nhiên khác.
Gỗ làm quân cờ cần những phẩm chất gì
Quân cờ là vật nhỏ, cầm nắm nhiều, va vào nhau liên tục. Gỗ phù hợp cần cân bằng năm điều:
- Thớ mịn và đều. Gỗ thớ thô (vân to, lỗ mạch lớn) khó tạo chi tiết nhỏ, cạnh dễ sứt. Gỗ thớ mịn cho phép đẽo đường cong sắc nét và chà nhám bóng.
- Độ cứng vừa phải. Quá mềm thì móp khi rơi; quá cứng thì khó cắt bằng dụng cụ cầm tay. Người dùng cưa tay và dao đẽo nên chọn gỗ cứng trung bình.
- Ổn định. Gỗ tốt ít co ngót khi độ ẩm thay đổi. Với khí hậu nồm ẩm ở miền Bắc hay mùa mưa ở miền Nam, điều này quan trọng hơn ở nhiều nơi khác.
- Màu sắc. Một bộ cờ cần hai màu tương phản. Có thể dùng hai loại gỗ khác màu, hoặc một loại gỗ và nhuộm một nửa.
- Nguồn gốc và an toàn. Tránh gỗ quý hiếm thuộc diện bảo vệ, và cẩn trọng với bụi của một số loại gỗ có thể gây dị ứng.
Bộ cờ cổ điển: hoàng dương và mun
Mẫu quân cờ vua phổ biến nhất hiện nay — mẫu Staunton — được Nathaniel Cooke đăng ký năm 1849 và hãng Jaques ở London sản xuất, mang tên kỳ thủ Howard Staunton, người quảng bá cho nó. Những bộ Staunton đời đầu làm bằng gỗ hoàng dương cho quân sáng và gỗ mun cho quân tối. Hoàng dương có màu vàng nhạt, thớ cực mịn, gần như không thấy vân, rất hợp để tiện chi tiết nhỏ. Mun đen tuyền, nặng và rất cứng.
Ngày nay, nhiều loài gỗ mun đã trở nên hiếm và được bảo vệ ở nhiều nước, trong đó có Việt Nam. Ngay từ thế kỷ 19, nhiều bộ cờ đã dùng gỗ hoàng dương nhuộm đen thay cho mun thật. Người tự làm nên làm theo cách đó: chọn gỗ sáng màu, thớ mịn rồi nhuộm sẫm một nửa số quân.
Các loại gỗ dễ tìm ở Việt Nam
| Loại gỗ | Độ cứng | Màu | Dễ cắt, đẽo | Ghi chú |
|---|---|---|---|---|
| Thông | Mềm | Vàng nhạt, vân rõ | Rất dễ | Hợp để tập; có mắt và nhựa, dễ móp |
| Cao su | Trung bình | Kem sáng | Dễ | Gỗ rừng trồng, phổ biến trong đồ nội thất, giá phải chăng |
| Xoan đào | Trung bình | Hồng nâu | Khá dễ | Màu ấm, vân đẹp; có thể làm quân sẫm mà không cần nhuộm |
| Mít | Trung bình | Vàng, sẫm dần theo thời gian | Dễ đẽo | Thợ Việt Nam dùng lâu đời để tạc tượng |
| Sồi (nhập khẩu) | Cứng | Vàng nâu | Trung bình | Thớ thô, lỗ mạch to; không hợp chi tiết nhỏ |
| Tần bì (nhập khẩu) | Cứng | Trắng ngà | Trung bình | Dai, chịu va đập tốt; thớ khá thô |
| Óc chó (nhập khẩu) | Trung bình – cứng | Nâu sô-cô-la | Trung bình | Đẹp cho quân tối; giá cao hơn |
Độ cứng ghi ở đây là so sánh tương đối giữa các loại trong bảng, theo kinh nghiệm phổ biến của thợ mộc. Cùng một loại gỗ, khúc gỗ cụ thể có thể cứng mềm khác nhau tuỳ tuổi cây và nơi mọc.
Những loại gỗ nên tránh
Gỗ quý hiếm, gỗ bị bảo vệ
Một số loại gỗ quý quen thuộc với người Việt như trắc, cẩm lai, mun, gụ thuộc các loài đang bị khai thác quá mức. Nhiều loài trong số đó nằm trong danh mục hạn chế buôn bán quốc tế của Công ước CITES và các quy định bảo vệ của Việt Nam. Người làm quân cờ ở nhà không cần tới chúng; nếu có ý định dùng, chỉ nên mua từ nguồn có giấy tờ hợp pháp rõ ràng.
Gỗ có bụi gây kích ứng
Bụi của mọi loại gỗ đều có hại khi hít nhiều — Cơ quan Nghiên cứu Ung thư Quốc tế (IARC) xếp bụi gỗ vào nhóm chất gây ung thư cho người. Riêng một số loại gỗ nhiệt đới, đặc biệt nhóm gỗ họ trắc, có bụi dễ gây dị ứng da và đường hô hấp ngay cả khi tiếp xúc ít. Khi cưa, chà nhám bất kỳ loại gỗ nào, nên đeo khẩu trang lọc bụi mịn và làm ở nơi thoáng.
Gỗ pallet không rõ cách xử lý
Pallet gỗ là nguồn gỗ miễn phí được nhiều người tận dụng. Theo tiêu chuẩn quốc tế về gỗ đóng gói hàng xuất nhập khẩu, pallet thường có con dấu: chữ HT nghĩa là đã xử lý bằng nhiệt, còn chữ MB nghĩa là đã xông hoá chất methyl bromide. Chỉ nên dùng pallet có dấu HT, tránh pallet có dấu MB, pallet không có dấu, hoặc pallet bị dính dầu, hoá chất lạ.
Độ ẩm: chuyện quan trọng ở khí hậu Việt Nam
Gỗ tươi chứa rất nhiều nước. Khi khô dần, gỗ co lại, và nếu co không đều thì nứt hoặc cong. Một quân cờ làm từ gỗ chưa khô có thể đẹp hôm làm xong, rồi nứt toác sau vài tuần.
- Mua gỗ đã sấy. Hỏi người bán gỗ đã qua lò sấy chưa. Gỗ sấy cho đồ nội thất dùng trong nhà thường có độ ẩm thấp và ổn định hơn nhiều so với gỗ phơi tự nhiên.
- Cho gỗ "làm quen" với nhà. Mang gỗ về để trong phòng một hai tuần trước khi cắt, để nó cân bằng với độ ẩm nơi sẽ dùng.
- Phủ kín mọi mặt. Khi hoàn thiện, phủ dầu hoặc sơn đều cả đáy quân, không chỉ mặt trên. Mặt nào hở thì hút ẩm nhanh hơn, gây cong.
- Mùa nồm. Cất bộ cờ trong hộp kín có gói hút ẩm. Gỗ để mộc trong mùa nồm có thể bị mốc trắng.
Nhuộm gỗ để có quân hai màu
Nếu chỉ có một loại gỗ sáng màu, có thể nhuộm một nửa số quân:
- Chà nhám xong hết các quân, lau sạch bụi.
- Thử màu nhuộm gốc nước hoặc gốc cồn trên một mẩu gỗ vụn cùng loại, vì cùng một màu nhuộm lên mỗi loại gỗ một khác.
- Nhúng hoặc quét màu, lau phần thừa, để khô.
- Chà rất nhẹ bằng nhám mịn nếu thớ gỗ bị dựng lên, rồi phủ lớp bảo vệ.
Màu nhuộm gốc cồn khô nhanh và ít làm dựng thớ, nhưng dễ cháy và có hơi; dùng ở nơi thoáng, xa lửa. Màu nhuộm gốc nước an toàn hơn để làm cùng trẻ em.
Mua gỗ ở đâu
- Xưởng mộc địa phương: thường có gỗ vụn, đầu thừa đủ làm quân cờ, nhiều nơi sẵn lòng cho hoặc bán rẻ. Nhờ thợ cắt sẵn thành thanh vuông cũng là cách tiết kiệm công.
- Cửa hàng đồ thủ công, đồ mộc: bán que gỗ tròn, thanh gỗ nhỏ đã sấy, đúng cỡ.
- Đồ gỗ cũ: chân bàn, thanh giường hỏng thường là gỗ đã khô hẳn qua nhiều năm. Kiểm tra đinh vít còn sót trước khi cưa.
Góc nhìn hôm nay
Chọn gỗ là nơi người làm quân cờ chạm vào câu hỏi lớn hơn: vật liệu đến từ đâu. Một bộ quân làm từ gỗ cao su rừng trồng hay gỗ vụn xưởng mộc vừa đẹp, vừa không góp phần làm cạn những loài gỗ quý đang bị khai thác quá mức. Những bộ cờ gỗ quý trong bảo tàng đáng để ngắm, không nhất thiết phải bắt chước.
Người muốn hiểu sâu hơn về gỗ có thể ghé các làng nghề mộc, hỏi thợ cách phân biệt thớ, mùi và độ cứng. Chỉ cần cầm vài mẩu gỗ khác nhau, gõ thử, đẽo thử một nhát, sẽ hiểu nhiều hơn mọi bảng so sánh.
Câu hỏi thường gặp
Gỗ gì tốt để làm quân cờ?
Gỗ thớ mịn, cứng vừa và đã sấy khô là tốt nhất. Ở Việt Nam, gỗ cao su dễ mua và dễ làm; xoan đào, mít, óc chó cho màu đẹp; gỗ thông hợp cho người mới tập dù khá mềm.
Bộ cờ vua cổ điển làm bằng gỗ gì?
Mẫu Staunton đăng ký năm 1849 thường làm bằng gỗ hoàng dương cho quân sáng và gỗ mun cho quân tối. Nhiều bộ dùng hoàng dương nhuộm đen thay cho mun, cách làm vẫn phổ biến tới nay.
Có nên dùng gỗ trắc, gỗ mun làm quân cờ không?
Không nên. Nhiều loài gỗ trắc, mun đang bị khai thác quá mức và thuộc diện bảo vệ hoặc hạn chế buôn bán; bụi gỗ trắc còn dễ gây dị ứng. Có thể nhuộm gỗ sáng màu để có quân tối thay thế.
Gỗ pallet có dùng làm quân cờ được không?
Được nếu pallet có dấu HT (xử lý bằng nhiệt) và sạch. Tránh pallet có dấu MB (xông methyl bromide), pallet không dấu hoặc bị dính dầu, hoá chất.
Vì sao quân cờ gỗ bị nứt sau khi làm?
Thường vì gỗ chưa khô hẳn: khi khô dần gỗ co lại không đều và nứt. Nên dùng gỗ đã sấy, để gỗ trong nhà một hai tuần trước khi cắt, và phủ dầu hoặc sơn kín mọi mặt khi hoàn thiện.