Quân hậu trở thành quân mạnh nhất bàn cờ vào cuối thế kỷ 15, ở vùng Valencia và Tây Ban Nha. Trước đó, suốt hơn năm thế kỷ ở châu Âu, quân này chỉ đi một ô chéo như quân ferz của cờ Ả Rập. Ghi chép sớm nhất về quân hậu kiểu mới là bài thơ Scachs d'amor viết bằng tiếng Valencia khoảng năm 1475; sách của Lucena in ở Salamanca năm 1497 đã mô tả cờ "của quân hậu" như một lối chơi đang lan rộng. Cùng lúc, quân tượng cũng được đi xa theo đường chéo, và cờ vua hiện đại ra đời.
Từ quân sư tới nữ hoàng
Trong shatranj, quân đứng cạnh vua là ferz hay firzan, nghĩa là quân sư, tể tướng. Nó chỉ đi một ô chéo, là một trong những quân yếu nhất bàn cờ. Khi cờ vào châu Âu khoảng thế kỷ 10, người châu Âu không quen hình ảnh một vị tể tướng ngồi cạnh vua. Bên cạnh vua của họ là hoàng hậu. Thế là ferz dần được gọi là regina trong tiếng Latin, dame trong tiếng Pháp. Bài thơ Einsiedeln cuối thế kỷ 10, một trong những văn bản châu Âu sớm nhất về cờ, đã nhắc tới quân "hoàng hậu".
Đổi tên nhưng không đổi sức. Suốt thời trung đại, quân hậu vẫn chỉ đi một ô chéo. Ở một số nơi, người ta thêm một ngoại lệ nhỏ: ở nước đầu tiên, quân hậu được nhảy hai ô. Đó là tất cả. Một ván cờ thời ấy chậm rãi, hai đạo quân tiến lại gần nhau từ từ, và quân phong cấp của tốt cũng chỉ là thêm một quân hậu yếu.
Bài thơ Scachs d'amor, khoảng năm 1475
Scachs d'amor, nghĩa là "Cờ tình yêu", là bài thơ ngụ ngôn viết bằng tiếng Valencia (một dạng tiếng Catalan), do ba nhà thơ cùng soạn: Francí de Castellví, Narcís Vinyoles và Bernat Fenollar. Trong thơ, thần Mars và thần Venus ngồi đối cờ, còn thần Mercury làm người giảng luật. Mỗi nước đi là một khổ thơ, và các nước đi ấy ghép lại thành một ván cờ hoàn chỉnh.
Điều làm các nhà sử học cờ chú ý: trong ván cờ ấy, quân hậu đi xa nhiều ô, theo cả đường thẳng lẫn đường chéo, đúng như ngày nay. Đây là ván cờ sớm nhất còn giữ được có quân hậu kiểu mới. Bài thơ không có ngày tháng ghi trên văn bản; niên đại khoảng năm 1475 được suy ra từ tiểu sử các tác giả và hoàn cảnh sáng tác.
Bài thơ còn mang ý nghĩa biểu tượng: quân hậu mạnh là hình ảnh của tình yêu, của nữ thần Venus, của người phụ nữ được tôn vinh trong văn chương cung đình. Đó là chỗ để các giả thuyết về nguyên nhân bắt đầu.
Lucena năm 1497 và những cuốn sách in đầu tiên
Năm 1497, ở Salamanca, Luis Ramírez de Lucena in một cuốn sách có tựa bắt đầu bằng Repetición de amores y arte de ajedrez, ghép một bài văn về tình yêu với một chuyên luận cờ. Phần cờ nói rõ có hai lối chơi: lối cũ và lối "của quân hậu", tức có quân hậu mạnh. Lucena dành phần lớn sự chú ý cho lối mới, cho thấy chỉ sau vài chục năm nó đã được giới chơi cờ ưa chuộng.
Trước Lucena, năm 1495 ở Valencia đã có một cuốn sách cờ của Francesch Vicent, nhưng không còn bản nào sót lại, chỉ biết qua ghi chép thư mục. Khoảng năm 1500 có thêm bản thảo Göttingen viết bằng tiếng Latin, phân tích các thế khai cuộc theo luật mới. Nhờ máy in vừa ra đời ở châu Âu, luật mới lan nhanh hơn bất kỳ thay đổi luật nào trước đó.
Dòng thời gian
| Thời gian | Sự kiện |
|---|---|
| Thế kỷ 6–9 | Quân ferz trong chatrang, shatranj: một ô chéo |
| Cuối thế kỷ 10 | Bài thơ Einsiedeln gọi quân này là hoàng hậu; sức đi vẫn như cũ |
| Thế kỷ 12–15 | Một số nơi cho quân hậu nhảy hai ô ở nước đầu |
| Khoảng 1475 | Scachs d'amor ở Valencia: ván cờ sớm nhất có quân hậu mạnh |
| 1495 | Sách cờ của Vicent ở Valencia (đã thất lạc) |
| 1497 | Sách của Lucena ở Salamanca mô tả lối cờ "của quân hậu" |
| Khoảng 1500 | Bản thảo Göttingen phân tích khai cuộc theo luật mới |
| Thế kỷ 16 | Lối mới phủ khắp châu Âu; các luật nhập thành, bắt tốt qua đường dần ổn định trong các thế kỷ sau |
Vì sao quân hậu mạnh lên
Không có văn bản nào ghi "ngày ấy, người ấy quyết định đổi luật". Các nhà nghiên cứu đưa ra mấy giả thuyết, không loại trừ nhau:
- Hình ảnh nữ hoàng quyền lực. Nhà nghiên cứu Marilyn Yalom gợi ý mối liên hệ với nữ hoàng Isabella xứ Castile, người cùng chồng nắm quyền ở Tây Ban Nha đúng những năm đó. Đây là một giả thuyết hấp dẫn, khó chứng minh trực tiếp.
- Văn hoá cung đình và tình yêu. Văn chương thời ấy tôn vinh người phụ nữ được yêu; bài thơ Scachs d'amor gắn quân hậu với Venus. Tăng sức cho quân hậu hợp với thẩm mỹ đó.
- Nhu cầu cờ nhanh hơn. Lối cũ chậm, nhiều ván kéo dài. Một quân mạnh làm thế cờ căng ngay từ đầu, hợp với thời đại máy in, sách cờ và người chơi ham thắng nhanh.
Cách nói thận trọng: luật mới xuất hiện ở vùng Valencia – Castile cuối thế kỷ 15, lan nhanh nhờ sách in; nguyên nhân sâu xa còn bàn.
Một quân đổi, cả bàn cờ đổi
Thay đổi nghe như nhỏ, nhưng kéo theo cả một cuộc cách mạng. Người Ý gọi lối mới là cờ "điên", người Pháp gọi là cờ "của quân hậu nổi giận", vì quân hậu có thể lao từ góc này sang góc kia bàn cờ trong một nước. Hệ quả kéo theo:
- Ván cờ ngắn hơn hẳn; chiếu bí có thể đến chỉ sau vài nước nếu bên kia sơ suất.
- Toàn bộ lý thuyết tabiya của shatranj mất giá. Người chơi phải xây lại lý thuyết khai cuộc từ đầu, và các sách in đầu thế kỷ 16 chính là bước đầu của việc đó.
- Tốt bỗng có giá trị lớn, vì đưa được tốt tới cuối bàn là có thêm một quân mạnh nhất.
- Nhà vua cần được che chắn tốt hơn, góp phần thúc đẩy luật nhập thành ra đời và ổn định trong các thế kỷ sau.
Với người quan tâm tới thế trận, đây là bài học rất rõ: thay đổi sức mạnh của chỉ một thành phần có thể làm cả hệ thống đổi tính chất, buộc mọi người học lại từ đầu.
Góc nhìn hôm nay
Lịch sử quân hậu nhắc rằng luật cờ không phải thứ trời sinh. Cờ vua ta chơi hôm nay là kết quả của những lần đổi luật, có khi rất đột ngột. Người đọc có thể tìm bản số hoá sách của Lucena (thư viện Tây Ban Nha có lưu), đọc bản dịch Scachs d'amor nếu biết tiếng Tây Ban Nha hay Catalan, và đọc cuốn sách của Marilyn Yalom về sự ra đời của quân hậu (bản tiếng Anh, 2004) để thấy một góc nhìn văn hoá. Muốn cảm nhận tận tay, hãy chơi một ván với quân hậu chỉ đi một ô chéo, rồi chơi ván thường: khác biệt rõ như hai thứ cờ khác nhau.
Câu hỏi thường gặp
Quân hậu trở thành quân mạnh nhất từ khi nào?
Từ cuối thế kỷ 15, ở vùng Valencia và Tây Ban Nha. Ván cờ sớm nhất còn giữ có quân hậu kiểu mới nằm trong bài thơ Scachs d'amor khoảng năm 1475; sách của Lucena in năm 1497 ở Salamanca đã mô tả lối chơi này.
Trước đó quân hậu đi thế nào?
Trước cuối thế kỷ 15, quân hậu chỉ đi một ô chéo, giống quân ferz của cờ Ba Tư – Ả Rập. Ở một số nơi, nó được nhảy hai ô ở nước đầu tiên, nhưng vẫn là một quân yếu.
Vì sao quân hậu lại mạnh lên?
Không có văn bản nào ghi rõ lý do. Các giả thuyết gồm ảnh hưởng của nữ hoàng Isabella xứ Castile, văn hoá cung đình tôn vinh phụ nữ, và nhu cầu làm cờ nhanh, căng hơn trong thời sách in. Vấn đề vẫn còn được bàn.
Scachs d'amor là gì?
Scachs d'amor là bài thơ ngụ ngôn bằng tiếng Valencia, khoảng năm 1475, của ba nhà thơ Castellví, Vinyoles và Fenollar. Trong thơ, thần Mars và thần Venus đối cờ, và ván cờ ấy là ván sớm nhất còn giữ có quân hậu đi như ngày nay.
Quân hậu trong cờ vua có nguồn gốc từ quân nào?
Quân hậu bắt nguồn từ quân ferz, nghĩa là quân sư, của cờ shatranj, trước đó là mantri trong chaturanga Ấn Độ. Người châu Âu đổi hình ảnh vị quân sư thành hoàng hậu, rồi cuối thế kỷ 15 mới tăng sức cho nó.