Xung ĐộtWiki
Tìm
Cờ chiến lược cổ thế giới

Hnefatafl: cờ vua chạy ra góc của người Viking Bắc Âu

Hnefatafl là cờ tafl thời Viking: vua giữa bàn chạy ra góc, bên vây đông gấp đôi tìm cách bắt vua; luật gốc không còn, nay dựng lại từ Tablut Linnaeus ghi năm 1732.

Hnefatafl: cờ vua chạy ra góc của người Viking Bắc Âu

Hnefatafl là cờ thế trận của người Bắc Âu thời Viking, thuộc họ cờ "tafl", chơi trên bàn ô vuông cạnh lẻ với hai đạo quân không đều nhau: một vua đứng giữa bàn cùng ít quân hộ vệ, bị một đạo quân đông gấp đôi bao vây từ bốn mép. Vua thắng nếu chạy thoát ra góc bàn; bên vây thắng nếu bắt được vua. Luật gốc của người Viking không còn nguyên vẹn; luật chơi ngày nay phần lớn được dựng lại từ thứ cờ Tablut mà nhà thực vật học Linnaeus ghi lại ở Lapland năm 1732.

Tên gọi: "bàn cờ của nắm tay"

Trong tiếng Bắc Âu cổ, tafl là bàn cờ, mượn từ chữ Latin tabula. Chữ hnefi nghĩa là nắm tay, và được dùng để gọi quân vua. Ghép lại, hnefatafl có thể hiểu là "bàn cờ của quân nắm tay", tức cờ có quân vua; cũng có người dịch thoáng là "bàn của vua". Nghĩa chính xác của từ ghép vẫn chưa thống nhất. "Tafl" là tên chung cả một họ cờ trải khắp Bắc Âu, quần đảo Anh và Ireland, mỗi vùng một cỡ bàn, một tên gọi.

Thế trận bất cân xứng: điều làm tafl khác mọi cờ khác

Hầu hết các thứ cờ quen thuộc, từ cờ vua tới cờ tướng, cho hai bên quân giống hệt nhau, đứng đối xứng. Tafl thì không. Hai bên có số quân khác nhau, vị trí khác nhau, mục tiêu khác nhau:

Bên phòng thủ (vua)Bên vây
Vị trí đầu vánGiữa bàn, vua ở ô trung tâmBốn nhóm ở bốn mép bàn
Số quân (bàn 11 × 11 thường dùng)Vua và 12 quân hộ vệ24 quân
Mục tiêuĐưa vua ra một trong bốn ô gócBao vây, bắt vua
Thế mạnhĐứng sẵn ở trung tâm, vua có sức đánhĐông quân, chặn được nhiều đường

Theo các phục dựng phổ biến, mọi quân đi như quân xe trong cờ vua: thẳng ngang dọc bao xa cũng được, không nhảy qua quân khác. Một quân bị bắt khi bị kẹp giữa hai quân đối phương trên cùng một hàng hoặc cột. Riêng vua thì khó bắt hơn, thường phải bị vây bốn phía hoặc bị ép vào chỗ không thoát được, tuỳ bộ luật. Ô trung tâm và bốn ô góc là ô đặc biệt, quân thường không được đứng vào.

Lối bắt quân bằng cách kẹp hai bên rất giống mô tả về các thứ cờ của người Hy Lạp và La Mã. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng tafl chịu ảnh hưởng từ cờ La Mã latrunculi, truyền lên phương Bắc qua tiếp xúc với đế quốc. Đây là giả thuyết có cơ sở nhưng chưa chứng minh trọn vẹn.

Dấu vết khảo cổ và sử thi

Bàn cờ và quân cờ trong mộ

Quân cờ bằng thuỷ tinh, xương, hổ phách xuất hiện trong nhiều mộ ở Scandinavia, có những bộ được xếp cùng người chết như vật quý. Con thuyền táng nổi tiếng ở Gokstad (Na Uy, khoảng năm 900) có một bàn cờ hai mặt: một mặt kẻ 13 × 13 ô cho tafl, mặt kia cho cờ xếp hàng ba. Ở Ireland, bàn cờ Ballinderry bằng gỗ, kẻ 7 × 7 lỗ để cắm chốt, tìm thấy năm 1932, có niên đại khoảng thế kỷ 10. Gần đây, một bàn cờ có thể từ thế kỷ 8 hoặc sớm hơn được đào lên ở Scotland năm 2018, và một quân cờ thuỷ tinh tìm thấy ở đảo Lindisfarne năm 2019, trong lớp đất thế kỷ 8–9.

Trong sử thi Bắc Âu

Trong Orkneyinga saga, bá tước Rögnvald Kali Kolsson ở thế kỷ 12 làm một bài thơ khoe chín tài của mình, đứng đầu là giỏi chơi tafl. Friðþjófs saga có một đoạn đối thoại trên bàn cờ cho thấy quân bên vua màu đỏ, quân bên vây màu trắng. Hervarar saga có những câu đố mà người ta từng cho là nói về tafl, nhưng cũng có thể nói về xúc xắc. Sử thi ghi chép muộn hơn thời Viking, nên chỉ cho biết tafl từng quen thuộc, không cho biết luật.

Họ cờ tafl ở các vùng

TênVùngBànNguồn biết đến
HnefataflScandinavia thời Viking11 × 11, 13 × 13Hiện vật, sử thi
TablutNgười Sami, Lapland9 × 9Nhật ký Linnaeus, 1732
TawlbwrddXứ Wales11 × 11Bản thảo của Robert ap Ifan, 1587
BrandubhIreland7 × 7Văn học Ireland, bàn Ballinderry
Alea evangeliiAnh19 × 19Bản thảo thế kỷ 12 ở Corpus Christi, Oxford

Alea evangelii, "cờ Phúc Âm", là trường hợp lạ: bản thảo thế kỷ 12 vẽ một bàn 19 × 19 và trình bày cách bày quân như một ngụ ý tôn giáo về bốn sách Phúc Âm. Bản xứ Wales thì nhờ Robert ap Ifan ghi năm 1587 mà ta biết bàn 11 × 11, 12 quân hộ vệ cùng vua chống 24 quân vây.

Linnaeus năm 1732 và cái lỗi của bản dịch

Năm 1732, nhà thực vật học Thuỵ Điển Carl Linnaeus đi khảo sát Lapland, ghi nhật ký bằng tiếng Latin mà đời sau gọi là Lachesis Lapponica. Trong nhật ký, ông tả thứ cờ Tablut của người Sami: bàn 9 × 9, vua cùng tám quân "Thuỵ Điển" chống mười sáu quân "Muscovite". Đây là mô tả luật đầy đủ nhất của một thứ cờ tafl còn đang được chơi, và trở thành nền tảng cho mọi phục dựng.

Vấn đề nằm ở bản dịch. Năm 1811, James Edward Smith in bản tiếng Anh nhật ký của Linnaeus; phần luật Tablut do một thương nhân Thuỵ Điển ở London là Carl Troilius dịch. Bản dịch có lỗi: nó bắt phải có bốn quân vây mới bắt được vua, trong khi bản gốc chỉ cần hai quân, trừ vài trường hợp đặc biệt. Các bộ luật dựng lại dựa trên bản dịch này khiến vua gần như không thể bị bắt, ván cờ lệch hẳn về một phía. Mãi sau, khi người ta đọc lại bản Latin, lỗi mới được sửa.

Đây là bài học đẹp về đọc nguồn: một chữ dịch sai có thể làm sai lệch hiểu biết về cả một thứ cờ trong hàng chục năm.

Vì sao tafl biến mất, và sống lại thế nào

Từ khoảng thế kỷ 12, khi cờ vua đến Bắc Âu, tafl dần nhường chỗ. Các quân cờ Lewis nổi tiếng, khắc khoảng thế kỷ 12, có cả những quân tròn dẹt có thể đã dùng cho tafl hoặc các thứ cờ khác, như dấu vết của thời chuyển giao. Ở vùng xa như Lapland, tafl sống tới thế kỷ 18; ở các nơi khác, nó chỉ còn trong hiện vật và sử thi.

Từ cuối thế kỷ 20, những người mê lịch sử Bắc Âu dựng lại tafl. Các bộ luật được đặt tên theo nơi soạn như luật Fetlar (đảo Shetland) hay luật Copenhagen, thêm các điều để cân bằng hai bên. Ngày nay có giải đấu, có câu lạc bộ, nhưng ai cũng nên nhớ: đó là luật dựng lại, không phải luật người Viking đã chơi.

Góc nhìn hôm nay

Tafl đáng chơi vì nó dạy một kiểu suy nghĩ hiếm có: hai bên không cùng mục tiêu. Bên vây phải kiên nhẫn khép vòng, không để hở góc. Bên phòng thủ phải tìm đường thoát, mở một khe hở bằng cách hy sinh. Thế trận bất cân xứng như thế giống đời thật hơn cờ đối xứng: trong một cuộc tranh chấp, hai bên hiếm khi có cùng nguồn lực và cùng điều muốn đạt.

Muốn thử, chỉ cần kẻ một bàn 9 × 9 hoặc 11 × 11 trên giấy cứng, dùng hai màu sỏi và một viên to hơn làm vua. Bảo tàng Lịch sử Văn hoá Oslo có hiện vật từ thuyền Gokstad; Bảo tàng Quốc gia Ireland ở Dublin giữ bàn Ballinderry. Đọc thêm phần về tafl trong bộ sách của H.J.R. Murray về lịch sử các thứ cờ ngoài cờ vua, và nhớ phân biệt luật gốc với luật dựng lại.

Câu hỏi thường gặp

Hnefatafl là gì?

Hnefatafl là cờ thế trận của người Bắc Âu thời Viking, thuộc họ cờ tafl. Một vua cùng ít quân hộ vệ đứng giữa bàn, bị đạo quân đông gấp đôi bao vây; vua thắng nếu chạy ra góc, bên vây thắng nếu bắt được vua.

Luật hnefatafl ngày nay có phải luật gốc của người Viking không?

Không. Luật gốc không còn nguyên vẹn. Luật ngày nay được dựng lại phần lớn từ mô tả cờ Tablut của Linnaeus năm 1732, cộng với hiện vật khảo cổ, và các bộ luật hiện đại như Fetlar, Copenhagen còn thêm điều để cân bằng.

Tablut là gì?

Tablut là thứ cờ tafl của người Sami ở Lapland, bàn 9 × 9, vua cùng tám quân chống mười sáu quân. Linnaeus ghi lại năm 1732, và đây là nguồn chính để dựng lại luật cho cả họ cờ tafl.

Bản dịch luật Tablut sai ở đâu?

Bản tiếng Anh in năm 1811 dịch rằng phải có bốn quân vây mới bắt được vua, trong khi bản Latin của Linnaeus thường chỉ cần hai. Lỗi này làm các bộ luật dựng lại lệch hẳn về bên vua trong nhiều năm.

Vì sao người Viking ngừng chơi hnefatafl?

Từ khoảng thế kỷ 12, cờ vua đến Bắc Âu và dần thay thế tafl. Thứ cờ này chỉ sống lâu ở những vùng xa như Lapland, nơi Linnaeus còn thấy người Sami chơi Tablut năm 1732.

Mở app Xung Đột

Sa bàn giấy, quân cờ gỗ — cắt tiếp tế, hạ thủ phủ

Mở app Xung Đột

Bài viết liên quan

Mở app Xung Đột

Sa bàn giấy, quân cờ gỗ — cắt tiếp tế, hạ thủ phủ

Mở app Xung Đột Xem app khác