Ludus latrunculorum, thường gọi ngắn là latrunculi, là cờ thế trận của người La Mã cổ: hai bên đi quân trên một bàn kẻ ô, và bắt quân đối phương bằng cách kẹp nó giữa hai quân của mình. Tên gọi có nghĩa là "cờ của những tên lính đánh thuê nhỏ". Luật chơi không còn; ta chỉ có vài câu thơ, vài đoạn văn rời rạc của Varro, Ovid, Seneca, bài Laus Pisonis và những bàn cờ khắc trên đá. Mọi bộ luật hiện nay đều là phỏng dựng.
Tên gọi: từ lính đánh thuê tới kẻ cướp
Chữ Latin latro ban đầu chỉ người lính đánh thuê, kẻ cầm gươm vì tiền. Theo thời gian, nghĩa của nó trượt dần sang "kẻ cướp". Latrunculus là dạng nhỏ của latro, nên latrunculi là "những tên lính đánh thuê nhỏ", tức những quân cờ. Ludus là cuộc chơi, thú chơi. Người La Mã hay gọi gọn là latrunculi; cụm đầy đủ "ludus latrunculorum" được giới nghiên cứu dùng nhiều để phân biệt với các thứ cờ khác của La Mã.
Quân cờ còn được gọi là calculi, những viên đá nhỏ, chữ mà về sau cho ta từ "calculate", tính toán. Hình ảnh người La Mã ngồi tính nước bằng những viên đá nhỏ hoá ra để lại dấu vết trong chính từ vựng toán học.
Người La Mã có những thứ cờ nào
| Tên | Loại | Đặc điểm | Mức hiểu biết |
|---|---|---|---|
| Latrunculi | Cờ thế trận | Bàn kẻ ô, bắt quân bằng cách kẹp | Chỉ có mô tả rời rạc |
| Duodecim scripta, tabula | Cờ đua | Đi bằng xúc xắc, ba hàng ô, đưa quân về đích | Hiểu khá rõ; họ hàng xa của cờ thỏ cáo phương Tây |
| Terni lapilli | Cờ xếp hàng | Xếp ba quân thẳng hàng | Hiểu một phần |
Cần phân biệt kỹ, vì nhiều bàn cờ khắc trên đá ở các thành phố La Mã thật ra thuộc các thứ cờ đua hay cờ xếp hàng. Chỉ những bàn kẻ ô vuông lưới mới có khả năng là bàn latrunculi.
Những mảnh ghép từ văn chương
Varro, thế kỷ 1 TCN
Nhà bác học Marcus Terentius Varro, khi bàn về ngôn ngữ, có nhắc tới bàn cờ latrunculi như một ví dụ ai cũng biết. Chi tiết ít ỏi, nhưng cho thấy thứ cờ này đã quen thuộc với người La Mã thời Cộng hoà.
Ovid: một quân chết khi bị hai quân kẹp
Nhà thơ Ovid, trong Nghệ thuật yêu và trong tập Tristia viết thời bị lưu đày, nhắc tới cờ "lính đánh thuê" như một tài mà người đàn bà khéo léo nên có. Câu quan trọng nhất đối với người phục dựng luật: một quân bị mất khi nằm giữa hai quân địch. Đây là bằng chứng chính cho lối bắt quân bằng cách kẹp.
Laus Pisonis: một ván cờ được tả bằng thơ
Laus Pisonis ("Ca ngợi Piso") là bài thơ khuyết danh thế kỷ 1 SCN, khen một người thuộc dòng họ Piso. Có một đoạn khen ông chơi latrunculi giỏi, tả khá kỹ: quân bằng thuỷ tinh, bày thành đội hình, có quân giả vờ rút lui để nhử, có quân bị bao vây mà vẫn thoát, có quân phá vỡ hàng ngũ đối phương. Đoạn thơ là tả cảm xúc của một ván cờ, không phải sách luật, nhưng cho thấy latrunculi là cờ mưu kế, có nhử, có vây, không phải cờ may rủi.
Seneca và người chơi cờ không sợ chết
Triết gia Seneca kể chuyện Julius Canus, bị hoàng đế Caligula kết án. Khi viên đội trưởng tới dẫn đi, Canus đang chơi latrunculi. Ông đếm quân trên bàn, dặn người bạn đối cờ đừng có khoe là đã thắng sau khi ông chết, rồi bảo viên đội trưởng làm chứng rằng ông đang hơn một quân. Seneca kể chuyện để ca ngợi sự bình thản trước cái chết. Với người tìm hiểu cờ, chi tiết "hơn một quân" cho biết người ta đếm quân để tính ai đang hơn.
Bàn cờ khắc trên đá và quân cờ trong mộ
Ở khắp đế quốc La Mã, người ta khắc bàn cờ lên bậc đá, lên tảng đá ngoài đồn, lên nền nhà. Trên bậc thềm của Vương cung thánh đường Julia ở quảng trường La Mã còn thấy nhiều bàn khắc, của những người ngồi chờ việc ở toà án. Dọc theo trường thành Hadrian ở miền bắc nước Anh, các đồn lính như Vindolanda để lại những bàn kẻ ô và rất nhiều quân cờ bằng thuỷ tinh, xương, gốm.
Điều lạ là kích thước bàn không thống nhất: có bàn 7 × 7, 7 × 8, 8 × 8, có bàn lớn hơn nhiều. Có thể latrunculi không có một cỡ bàn chuẩn, hoặc ta đang gộp chung nhiều thứ cờ kẻ ô khác nhau. Trong một ngôi mộ thế kỷ 1 ở Stanway gần Colchester (Anh), người ta tìm thấy một bàn cờ cùng quân thuỷ tinh hai màu còn xếp trên mặt bàn, như người chết vừa bỏ dở ván cờ. Không ai chắc đó là latrunculi, nhưng hiện vật cho thấy cờ kẻ ô là thứ đáng mang theo sang thế giới bên kia.
Phỏng dựng luật: biết gì, không biết gì
| Điều | Mức chắc chắn | Căn cứ |
|---|---|---|
| Bàn kẻ ô vuông, quân hai màu | Khá chắc | Hiện vật, Laus Pisonis |
| Bắt quân bằng cách kẹp giữa hai quân | Khá chắc | Ovid |
| Thắng thua tính bằng số quân còn lại | Có thể | Chuyện Julius Canus |
| Quân đi thẳng như xe hay chỉ một ô | Không biết | Các phục dựng chọn khác nhau |
| Có quân đặc biệt (như "vua") không | Không biết | Một số phục dựng thêm, nguồn không rõ |
| Cỡ bàn chuẩn | Không có hoặc không biết | Bàn khắc nhiều cỡ |
Các nhà nghiên cứu như R.C. Bell và Ulrich Schädler đã đề xuất những bộ luật phỏng dựng, mỗi bộ chọn một cách lấp những chỗ trống. Điều quan trọng khi chơi một bộ luật như thế: biết rằng mình đang chơi một giả thuyết, không phải đang chơi đúng cờ La Mã.
Họ hàng: petteia trước, tafl sau
Latrunculi có lẽ là hậu duệ của petteia Hy Lạp, thứ cờ cũng bắt quân bằng cách kẹp, mà người La Mã tiếp nhận cùng nhiều thứ khác của văn hoá Hy Lạp. Ở phía bắc, các thứ cờ tafl của người Bắc Âu cũng dùng lối bắt quân này; nhiều nhà nghiên cứu cho rằng tafl chịu ảnh hưởng latrunculi qua tiếp xúc ở vùng biên đế quốc. Ba thứ cờ, ba nền văn hoá, một ý tưởng chung: muốn hạ một quân, phải vây nó từ hai phía.
Góc nhìn hôm nay
Latrunculi là ví dụ điển hình cho cách đọc sử thận trọng. Ta có thơ, có chuyện kể, có hiện vật, nhưng thiếu chính thứ ta muốn biết nhất: luật. Lấp chỗ trống là việc chính đáng, miễn là nói rõ chỗ nào là bằng chứng, chỗ nào là đoán.
Ai có dịp đến Rome có thể tìm những bàn cờ khắc trên bậc thềm Vương cung thánh đường Julia. Ở Anh, bảo tàng Vindolanda trưng bày quân cờ và bàn cờ của lính đồn trú. Muốn thử chơi, kẻ một bàn 8 × 8, dùng hai màu sỏi, chọn một bộ luật phỏng dựng và ghi rõ đó là luật nào. Đọc kèm đoạn thơ trong Laus Pisonis (có bản dịch tiếng Anh) để thấy người La Mã từng say mê ván cờ ra sao.
Câu hỏi thường gặp
Ludus latrunculorum là gì?
Ludus latrunculorum, hay latrunculi, là cờ thế trận của người La Mã cổ, chơi trên bàn kẻ ô với quân hai màu. Quân bị bắt khi bị kẹp giữa hai quân đối phương. Tên gọi nghĩa là cờ của những tên lính đánh thuê nhỏ.
Luật latrunculi có còn không?
Không. Chỉ còn các mô tả rời rạc của Varro, Ovid, Seneca, bài thơ Laus Pisonis và hiện vật khảo cổ. Mọi bộ luật hiện nay là phỏng dựng, mỗi bộ lấp chỗ trống theo một cách khác nhau.
Bằng chứng nào cho thấy latrunculi bắt quân bằng cách kẹp?
Nhà thơ Ovid viết rằng một quân bị mất khi nằm giữa hai quân địch. Đây là bằng chứng văn bản chính, được các nhà nghiên cứu dùng làm nền cho mọi phục dựng.
Chuyện Julius Canus chơi cờ là gì?
Seneca kể Julius Canus đang chơi latrunculi khi bị dẫn đi hành hình dưới thời Caligula. Ông đếm quân, dặn bạn đừng nhận thắng sau khi ông chết và nhờ người làm chứng rằng mình đang hơn một quân. Chi tiết này gợi ý người ta đếm quân để tính hơn thua.
Latrunculi có liên quan tới cờ của người Viking không?
Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng các thứ cờ tafl của người Bắc Âu chịu ảnh hưởng latrunculi, vì cùng lối bắt quân bằng cách kẹp. Đây là giả thuyết có cơ sở nhưng chưa được chứng minh trọn vẹn.