Xung ĐộtWiki
Tìm
Hoà giải & trung gian

Hoà giải là gì, khác phân xử, trọng tài và kiện tụng ra sao

Hoà giải là khi người thứ ba trung lập giúp hai bên tự thoả thuận; trọng tài và toà án thì quyết định thay. Bảng so sánh, lúc nên và không nên hoà giải.

Hoà giải là gì, khác phân xử, trọng tài và kiện tụng ra sao

Hoà giải là cách gỡ mâu thuẫn trong đó một người thứ ba trung lập giúp hai bên tự nói chuyện với nhau và tự tìm ra thoả thuận. Điểm khác cốt lõi so với phân xử và kiện tụng nằm ở chỗ ai là người quyết định: trong hoà giải, quyết định thuộc về chính hai bên; trong phân xử (trọng tài) và kiện tụng (toà án), quyết định thuộc về người thứ ba và hai bên phải chịu. Vì thế hoà giải mềm hơn, nhanh hơn, giữ được quan hệ, nhưng chỉ thành khi cả hai cùng muốn.

Bốn cách người ta thường dùng để gỡ một mâu thuẫn

Khi hai người, hai nhà hay hai bên làm ăn va chạm nhau, xã hội nào cũng có một dãy cách xử lý, đi từ chỗ hai bên tự lo tới chỗ giao hết cho nhà nước. Các sách về giải quyết tranh chấp hay xếp chúng thành một thang như sau.

CáchAi nói chuyệnAi quyết địnhKết quả có buộc phải theo không
Tự thương lượngHai bên trực tiếpHai bênTuỳ hai bên giữ lời
Hoà giảiHai bên, có người trung gian dẫn dắtHai bênLà cam kết tự nguyện; một số loại hoà giải có thể được toà công nhận
Trọng tài (phân xử)Hai bên trình bày trước trọng tài viênTrọng tài viênCó, theo thoả thuận trọng tài và luật
Kiện ra toàHai bên tranh tụng trước thẩm phánToà ánCó, được nhà nước cưỡng chế thi hành

Càng đi xuống dưới bảng, hai bên càng mất quyền tự chủ, chi phí càng cao, thời gian càng dài, và quan hệ giữa họ thường càng khó cứu. Đổi lại, càng xuống dưới thì kết quả càng chắc, có người bảo đảm thi hành.

Hoà giải: người thứ ba không cầm cân

Người hoà giải không phán ai đúng ai sai. Việc của họ là làm cho cuộc nói chuyện diễn ra được: giữ nhịp, giữ phép lịch sự, giúp mỗi bên nói ra điều mình thật sự lo, giúp hai bên nghe được nhau, rồi cùng nghĩ ra các phương án. Thoả thuận cuối cùng do hai bên tự viết ra, nên họ thường giữ nó tốt hơn một phán quyết áp từ trên xuống.

Có ba đặc điểm khiến hoà giải khác hẳn các cách còn lại:

  • Tự nguyện. Không ai bị ép phải ngồi vào, cũng không ai bị ép phải đồng ý. Bên nào muốn dừng thì dừng.
  • Kín đáo. Những gì nói trong buổi hoà giải thường được giữ kín, để hai bên dám nói thật mà không sợ bị dùng làm bằng chứng chống lại mình.
  • Nhìn về phía trước. Toà án xét chuyện đã xảy ra để phân định trách nhiệm. Hoà giải cũng nhìn lại quá khứ, nhưng chủ yếu để trả lời câu hỏi: từ giờ hai bên sống, làm việc với nhau thế nào.

Phân xử, trọng tài: giao quyền quyết cho người mình tin

Phân xử là khi hai bên cùng đồng ý đưa chuyện cho một người hoặc một hội đồng mà họ tin cậy, nghe hai bên trình bày rồi ra quyết định. Trong làng xưa, đó có thể là ông trưởng họ, cụ già làng hay hội đồng kỳ mục. Trong kinh doanh ngày nay, đó là trọng tài thương mại: các bên ký điều khoản trọng tài trong hợp đồng, khi có tranh chấp thì đưa ra một trung tâm trọng tài thay vì ra toà. Ở Việt Nam, hoạt động này chịu sự điều chỉnh của Luật Trọng tài thương mại.

Điểm mạnh của trọng tài là nhanh hơn toà, kín đáo, và hai bên được chọn người xử có chuyên môn. Điểm yếu là một khi đã giao quyền thì phải chịu kết quả, kể cả khi không vừa ý.

Kiện tụng: khi cần một quyết định có sức nặng nhà nước

Ra toà là cách cuối cùng, nhưng không phải cách xấu. Có những chuyện bắt buộc phải đến toà hay cơ quan nhà nước: khi một bên dùng bạo lực, khi có hành vi phạm tội, khi một bên mạnh hơn hẳn và chèn ép bên kia, khi cần một phán quyết công khai để làm rõ quyền lợi (chẳng hạn chia di sản, ly hôn, quyền nuôi con), hoặc khi bên kia đã không giữ lời nhiều lần.

Cái giá của kiện tụng thì ai từng trải đều biết: tốn tiền, tốn thời gian, căng thẳng kéo dài, và sau một vụ kiện, hai bên thường khó nhìn mặt nhau. Ông bà ta có câu "vô phúc đáo tụng đình" — nhà nào không may mới phải đến cửa quan. Câu ấy không có nghĩa là toà án xấu, mà nói rằng đi đến bước đó thì cả hai bên đều đã mất nhiều thứ.

Khi nào hoà giải hợp, khi nào không

Hoà giải hợp nhất khi hai bên còn phải sống hoặc làm việc với nhau lâu dài: hàng xóm, người trong họ, đồng nghiệp, đối tác lâu năm, cha mẹ đã chia tay nhưng còn chung con. Nó cũng hợp khi mâu thuẫn chủ yếu là hiểu lầm, tự ái, giao tiếp kém, hơn là tranh chấp quyền lợi rõ ràng bằng giấy tờ.

Hoà giải không hợp, hoặc phải cẩn trọng đặc biệt, trong các trường hợp:

  • Có bạo lực, đe doạ, hay một bên sợ bên kia. Ngồi chung một bàn lúc ấy có thể đẩy người yếu thế vào nguy hiểm. Trường hợp này cần công an, trợ giúp pháp lý, các tổ chức hỗ trợ nạn nhân, không phải "hoà cả làng".
  • Có hành vi phạm tội. Hoà giải không thay được trách nhiệm hình sự.
  • Một bên không có năng lực tự quyết (trẻ nhỏ, người đang say, người bệnh nặng) hoặc bị ép buộc.
  • Cần một tiền lệ công khai hay một quyết định ràng buộc mà hoà giải không cho được.

Những hiểu lầm hay gặp về hoà giải

"Hoà giải là bắt hai bên nhường nhau một nửa"

Không hẳn. Chia đôi là một kết quả có thể có, nhưng người hoà giải giỏi thường giúp hai bên tìm ra cách mà cả hai được nhiều hơn chia đôi. Ví dụ hai nhà tranh nhau chỗ để xe trước ngõ: chia đôi bề ngang thì chẳng nhà nào để vừa; nói chuyện kỹ mới biết một nhà cần chỗ buổi sáng, nhà kia cần buổi tối.

"Hoà giải là để cho êm, ai thiệt thì chịu"

Đây là kiểu "dĩ hoà vi quý" bị dùng sai. Một thoả thuận mà một bên ký vì sợ, vì bị đám đông ép, thì không phải hoà giải thành, chỉ là dồn mâu thuẫn xuống dưới. Sớm muộn nó sẽ bùng lại.

"Người hoà giải phải là người có quyền"

Trong làng xưa, người phân xử thường là người có uy. Nhưng người hoà giải theo nghĩa hiện đại không cần quyền lực; họ cần được cả hai bên tin là công bằng, biết lắng nghe và biết giữ kín.

Góc nhìn hôm nay: dùng thang này trong đời mình

Lần tới có chuyện va chạm, thử tự hỏi theo thứ tự: mình đã nói thẳng, bình tĩnh với người kia chưa? Nếu đã thử mà không được, có ai cả hai cùng tin để ngồi giữa không — một người lớn trong họ, tổ hoà giải ở thôn, tổ dân phố, bộ phận nhân sự ở công ty? Chỉ khi các bước đó không dùng được hoặc không an toàn mới tính đến bước có người phân xử hay ra toà, và lúc đó nên hỏi luật sư hoặc trung tâm trợ giúp pháp lý trước.

Muốn tìm hiểu kỹ hơn, có thể đọc Luật Hoà giải ở cơ sở năm 2013 (văn bản ngắn, dễ đọc), xem trang thông tin của Bộ Tư pháp về hoà giải, hoặc tìm đọc các sách nhập môn về hoà giải như cuốn của Christopher Moore về tiến trình hoà giải, vốn được dùng nhiều trong đào tạo hoà giải viên.

Câu hỏi thường gặp

Hoà giải là gì?

Hoà giải là cách gỡ mâu thuẫn có một người thứ ba trung lập giúp hai bên nói chuyện và tự tìm ra thoả thuận. Người hoà giải không quyết định thay. Hai bên tham gia tự nguyện và có quyền dừng bất cứ lúc nào.

Hoà giải khác trọng tài thế nào?

Trong hoà giải, hai bên tự quyết; người hoà giải chỉ dẫn dắt. Trong trọng tài, hai bên trình bày rồi trọng tài viên ra phán quyết và các bên phải thi hành. Trọng tài giống một phiên xử thu nhỏ, còn hoà giải giống một cuộc nói chuyện có người giữ nhịp.

Hoà giải thành có giá trị pháp lý không?

Thoả thuận hoà giải là cam kết tự nguyện của các bên. Với một số loại hoà giải, các bên có thể yêu cầu toà án xem xét công nhận để có giá trị thi hành theo thủ tục luật định. Muốn chắc cho trường hợp cụ thể, nên hỏi luật sư hoặc trung tâm trợ giúp pháp lý.

Khi nào không nên hoà giải?

Khi có bạo lực, đe doạ, khi một bên sợ hãi hoặc bị ép buộc, hay khi có hành vi phạm tội. Lúc đó cần báo công an, tìm trợ giúp pháp lý và các tổ chức hỗ trợ, không nên ép ngồi lại với nhau cho êm chuyện.

Vì sao nên thử hoà giải trước khi kiện?

Hoà giải nhanh hơn, ít tốn kém, giữ được quan hệ và để hai bên làm chủ kết quả. Nếu hoà giải không thành, hai bên vẫn giữ nguyên quyền đi tiếp bằng con đường pháp lý.

Mở app Xung Đột

Sa bàn giấy, quân cờ gỗ — cắt tiếp tế, hạ thủ phủ

Mở app Xung Đột

Bài viết liên quan

Mở app Xung Đột

Sa bàn giấy, quân cờ gỗ — cắt tiếp tế, hạ thủ phủ

Mở app Xung Đột Xem app khác