Người trung gian trong hoà giải làm ba việc chính: giữ cho cuộc nói chuyện an toàn và có trật tự, giúp mỗi bên nói rõ điều mình thật sự cần, và giúp hai bên cùng nghĩ ra phương án. Họ không làm ba việc: không phán ai đúng ai sai, không ép ai phải đồng ý, và không đem chuyện riêng của hai bên ra ngoài. Một người trung gian tốt gần như vô hình — khi buổi hoà giải xong, hai bên cảm thấy chính mình đã gỡ được nút.
Vai trò: người giữ cửa, không phải người cầm cân
Có thể hình dung người trung gian như người giữ cửa của một căn phòng nói chuyện. Họ quyết định ai nói lúc nào, giữ cho giọng không vượt quá mức, mở cửa sổ khi không khí ngột ngạt, nhưng không quyết định hai người trong phòng sẽ thống nhất điều gì. Christopher Moore, tác giả cuốn sách về tiến trình hoà giải được dùng rộng rãi trong đào tạo, mô tả đây là sự can thiệp của một bên thứ ba có rất ít hoặc không có quyền ra quyết định, nhưng giúp các bên tự đạt thoả thuận.
Chính vì không có quyền quyết, sức mạnh của người trung gian đến từ lòng tin. Họ chỉ làm được việc khi cả hai bên đều tin rằng họ công bằng.
Những việc người trung gian làm
Chuẩn bị trước buổi gặp
Nhiều cuộc hoà giải thành hay hỏng từ trước khi hai bên ngồi chung bàn. Người trung gian thường gặp riêng từng bên để nghe câu chuyện, hỏi xem họ có thật sự muốn hoà giải không, có điều gì khiến họ sợ không, và giải thích luật lệ của buổi gặp. Ở bước này, họ cũng xem xét có dấu hiệu bạo lực hay đe doạ không; nếu có, việc ngồi chung có thể không an toàn.
Đặt luật chung cho buổi nói chuyện
Đầu buổi, người trung gian nêu vài nguyên tắc để hai bên cùng nhận: mỗi người nói hết lượt mình, người kia không ngắt; không chửi bới, không xúc phạm; điều nói ở đây giữ kín; ai cũng có quyền xin nghỉ giữa chừng. Nghe thì đơn giản, nhưng chính những luật này biến một cuộc cãi nhau thành một cuộc nói chuyện.
Lắng nghe và nói lại
Kỹ năng dùng nhiều nhất là nhắc lại bằng lời của mình điều một bên vừa nói, bỏ bớt phần gay gắt và giữ phần cốt lõi. Ví dụ, một bên nói: "Nhà nó suốt ngày hát karaoke, mất dạy hết chỗ nói." Người trung gian có thể nói lại: "Như vậy anh thấy tiếng nhạc buổi tối làm cả nhà mình không nghỉ được, và anh thấy bên kia không quan tâm tới chuyện đó, đúng không?" Bên nói thấy mình được hiểu; bên nghe nhận được thông tin mà không bị chửi.
Đào xuống dưới lời đòi hỏi
Người ta thường đến bàn hoà giải với một yêu cầu cụ thể: "Phải chặt cái cây đó đi." Người trung gian hỏi thêm để hiểu vì sao: lá rụng làm tắc máng nước? Sợ cành gãy khi bão? Hay thật ra là giận chuyện cũ? Khi đã biết điều thật sự cần, thường có nhiều cách đáp ứng hơn là cái yêu cầu ban đầu.
Tách vấn đề, xếp thứ tự
Một mâu thuẫn lâu ngày thường là một mớ nhiều chuyện quấn vào nhau. Người trung gian giúp gỡ ra thành từng việc, chọn việc dễ làm trước để hai bên có được một lần đồng ý, rồi mới tới việc khó.
Gặp riêng khi cần
Khi buổi nói chuyện bế tắc hoặc một bên quá xúc động, người trung gian có thể tạm dừng và nói chuyện riêng với từng bên. Đây là lúc người ta dám nói điều không muốn nói trước mặt bên kia. Thông tin từ buổi gặp riêng chỉ được mang sang bên kia khi người nói đồng ý.
Giúp viết thoả thuận cho rõ
Khi hai bên đã đồng ý, người trung gian giúp ghi lại cụ thể: ai làm gì, khi nào, nếu không làm thì sao. "Hai nhà giữ trật tự" là câu dễ cãi lại; "Sau 22 giờ không bật loa ngoài sân" thì rõ hơn nhiều.
Những việc người trung gian không làm
| Không làm | Vì sao |
|---|---|
| Phán ai đúng ai sai | Một khi đã phán, bên "thua" sẽ coi người trung gian là phe kia, và cuộc hoà giải chấm dứt. |
| Ép đồng ý, doạ dẫm | Thoả thuận do ép buộc thường không được giữ, và có thể gây hại cho bên yếu thế. |
| Đưa ra lời khuyên pháp lý thay luật sư | Người trung gian có thể cung cấp thông tin chung, nhưng tư vấn quyền lợi cụ thể là việc của luật sư. |
| Kể chuyện của hai bên cho người ngoài | Giữ kín là điều kiện để người ta dám nói thật. |
| Nhận hoà giải khi có quyền lợi riêng | Là họ hàng gần, chủ nợ, người làm ăn chung với một bên thì khó giữ được sự công bằng, và bên kia có lý do để ngờ. |
| Cố hoà giải bằng mọi giá | Có những việc không nên hoà giải: bạo lực, phạm tội, xâm hại trẻ em. Lúc đó việc đúng là hướng các bên tới công an, cơ quan chức năng và các tổ chức hỗ trợ. |
Trung lập khác vô cảm
Người ta hay hiểu nhầm trung lập là không có cảm xúc, không bày tỏ gì. Thực ra người trung gian vẫn tỏ ra thông cảm với nỗi buồn, nỗi tức của mỗi bên. Điều họ giữ trung lập là kết quả: họ không đứng về phe nào trong chuyện ai được gì.
Trung lập cũng không có nghĩa là để mặc khi một bên lấn át. Nếu một người nói to, ngắt lời liên tục, còn người kia co lại, người trung gian phải chủ động cân lại: nhắc luật, mời người im lặng nói, hoặc tạm dừng. Đứng yên trước sự chèn ép là đang ngầm giúp bên mạnh hơn.
Phẩm chất của một người trung gian giỏi
- Kiên nhẫn. Phần lớn thời gian của buổi hoà giải là nghe những câu chuyện lặp đi lặp lại. Người ta cần kể đủ mới bắt đầu nghe được người khác.
- Tò mò thật sự. Hỏi để hiểu, không hỏi để bắt lỗi.
- Bình tĩnh trước cơn giận. Không phản ứng khi bị nói nặng, không bị cuốn vào.
- Nói ít, rõ. Người trung gian nói nhiều thường đang dần thành người phân xử.
- Biết giới hạn của mình. Nhận ra khi nào chuyện vượt quá sức một buổi nói chuyện và cần chuyên gia.
Góc nhìn hôm nay: khi mình được nhờ đứng giữa
Không cần là hoà giải viên chuyên nghiệp, ai cũng có lúc được nhờ đứng giữa: hai đứa em giận nhau, hai đồng nghiệp va chạm, hai người bạn thân không nói chuyện. Vài điều có thể làm ngay: gặp riêng từng người trước; hỏi họ có muốn nói chuyện không; khi ngồi chung, đặt luật mỗi người nói hết lượt; nhắc lại ý của từng bên bằng lời nhẹ hơn; đừng phán. Và nếu thấy mình đã nghiêng về một phía, hãy nói thật và nhờ người khác.
Ở Việt Nam, các tổ hoà giải ở thôn, tổ dân phố thường được tập huấn kỹ năng; tài liệu tập huấn của ngành tư pháp có trên các trang thông tin pháp luật. Muốn đọc sâu hơn về kỹ năng lắng nghe, có thể tìm cuốn Giao tiếp không bạo lực của Marshall Rosenberg đã có bản tiếng Việt.
Câu hỏi thường gặp
Người trung gian hoà giải có quyền quyết định không?
Không. Người trung gian chỉ dẫn dắt cuộc nói chuyện và giúp hai bên tìm phương án. Quyền đồng ý hay không thuộc về chính hai bên. Nếu người thứ ba được quyền quyết định thì đó là phân xử hoặc trọng tài, không còn là hoà giải.
Người thân có làm trung gian hoà giải được không?
Được, nếu cả hai bên đều tin người đó công bằng. Nhưng người thân gần một bên thường khó giữ trung lập và dễ bị bên kia nghi ngờ. Với chuyện lớn hoặc đã căng thẳng lâu, một người ngoài mà cả hai cùng tôn trọng thường hợp hơn.
Người trung gian có được gặp riêng từng bên không?
Có, đây là kỹ thuật phổ biến khi bế tắc hoặc khi một bên quá xúc động. Điều quan trọng là thông tin từ buổi gặp riêng chỉ được chuyển sang bên kia khi người nói cho phép.
Trung lập có nghĩa là không được tỏ ra thông cảm?
Không. Người trung gian vẫn thể hiện sự thấu hiểu với cảm xúc của cả hai bên. Họ chỉ không đứng về phe nào trong chuyện ai đúng ai sai và ai được gì.
Khi nào người trung gian nên dừng hoà giải?
Khi phát hiện bạo lực, đe doạ, hành vi phạm tội, khi một bên bị ép buộc, hoặc khi chính người trung gian không còn giữ được sự công bằng. Lúc đó nên hướng các bên tới công an, luật sư, trợ giúp pháp lý hoặc chuyên gia tâm lý.