Khi không thấy hết bàn, cách ra quyết định tốt là: đặt ra vài giả thuyết về những gì đang bị che, chọn nước đi vẫn ổn trong hầu hết các giả thuyết ấy, dùng một phần sức để dò thêm tin, rồi sửa nhận định ngay khi có dấu hiệu mới. Không ai đợi được tới lúc biết đủ mọi thứ; người chờ đủ tin thường mất lượt. Trên sa bàn có che giấu, kỹ năng này quan trọng không kém tính toán.
Vì sao sa bàn phải che bớt
Bàn cờ thông thường cho hai bên thấy hết mọi quân. Ngoài đời thì không bao giờ như vậy. Người chỉ huy thời xưa chỉ biết những gì trinh sát báo về, những gì nhìn thấy từ một ngọn đồi, và những tin đồn đã cũ vài ngày. Kriegsspiel của von Reisswitz con năm 1824 cố mô phỏng điều này bằng cách đặt một trọng tài: chỉ trọng tài thấy toàn bộ, còn mỗi bên chỉ được báo những gì quân của họ có thể thấy.
Cuối thế kỷ 19, ở Anh có người nghĩ ra một biến thể cờ vua mang tên gần giống, Kriegspiel, thường được gán cho Henry Michael Temple: mỗi bên chỉ thấy quân của mình, trọng tài ngồi giữa với bàn thứ ba và báo nước đi có hợp lệ không. Hai thứ khác nhau nhưng cùng một ý: đưa sự mù mờ vào bàn cờ.
Người xưa nói gì về sự mù mờ
Clausewitz trong quyển 1 của Vom Kriege (1832) viết rằng chiến tranh là vùng của sự bất định, và phần lớn những yếu tố mà hành động dựa vào đều bị che phủ trong một màn sương bất định dày mỏng khác nhau. Cần lưu ý: cụm từ "sương mù chiến tranh" mà người ta hay trích không có nguyên văn trong sách ông; đó là cách người đời sau tóm ý.
Công tước Wellington, theo ghi chép của John Wilson Croker, từng nói đại ý: mọi việc trong chiến tranh, và cả trong đời, là cố tìm ra cái mình không biết từ cái mình biết; ông gọi đó là "đoán xem bên kia ngọn đồi có gì".
Còn Helmuth von Moltke, tổng tham mưu trưởng Phổ, trong một bài viết năm 1871 có ý được trích rất nhiều: không kế hoạch tác chiến nào giữ được chắc chắn sau lần chạm trán đầu tiên với lực lượng chính của đối phương. Ba người, ba cách nói, chung một kết luận: phải quyết định trong mù mờ, và phải sẵn sàng sửa.
Các kiểu thông tin bị che trên sa bàn
| Kiểu che giấu | Ví dụ trên sa bàn | Cách xử lý |
|---|---|---|
| Che vị trí | Quân đối phương chỉ hiện khi ở gần quân mình | Trinh sát, suy từ những chỗ đối phương buộc phải đi qua |
| Che sức mạnh | Quân úp mặt, chỉ biết là có quân, không biết mạnh yếu | Thăm dò bằng đơn vị nhỏ, quan sát cách đối phương phản ứng |
| Quân giả | Luật cho phép đặt đơn vị giả để đánh lừa | Đừng tin một tin duy nhất; đối chiếu nhiều dấu hiệu |
| Che ý đồ | Thẻ lệnh viết kín, mở cùng lúc | Đoán mục tiêu từ những gì đối phương cần nhất |
| Che luật lệ | Sự kiện bất ngờ rút từ chồng thẻ | Giữ dự phòng, không dồn hết vào một khả năng |
Bốn thói quen khi không thấy hết bàn
1. Liệt kê vài giả thuyết
Thay vì đoán một điều, hãy hỏi "có thể là những gì?". Ví dụ: sau rừng có thể là (a) không có gì, (b) một đơn vị nhỏ canh đường, (c) khối chính của đối phương. Gán cho mỗi khả năng một mức tin chừng chừng: 30%, 50%, 20%.
2. Chọn nước "chịu được" nhiều giả thuyết
Một nước đi rất hay nếu (a) đúng nhưng thảm hoạ nếu (c) đúng thường không đáng, trừ khi mình chắc chắn. Nước tốt khi thiếu tin là nước không quá tệ trong mọi trường hợp và có lợi ở trường hợp khả dĩ nhất.
3. Trả giá cho thông tin
Dùng một đơn vị nhỏ đi dò là tốn một lượt và có thể mất đơn vị ấy. Nhưng nếu tin dò được làm thay đổi quyết định lớn, cái giá ấy rẻ. Câu hỏi đáng đặt là: "biết thêm điều này thì mình có làm khác đi không?" Nếu không, đừng tốn công dò.
4. Sửa nhận định khi có dấu hiệu
Mỗi lượt có thêm manh mối: một đơn vị đối phương xuất hiện, một con đường bị chặn, đối phương né một trận. Hãy dùng chúng để nâng hay hạ mức tin vào từng giả thuyết. Người giỏi không phải người đoán đúng ngay từ đầu, mà là người điều chỉnh nhanh nhất.
Những cái bẫy khi thiếu tin
- Chờ đủ tin mới làm: không bao giờ có đủ. Trong lúc chờ, đối phương hành động và tạo ra thế mới.
- Tin vào điều mình muốn: chỉ nhìn thấy dấu hiệu ủng hộ giả thuyết mình thích, bỏ qua dấu hiệu ngược lại. Các nhà tâm lý gọi là thiên kiến xác nhận.
- Tưởng mọi khoảng trống đều có quân: sợ hãi quá mức, bỏ qua cơ hội vì nghĩ chỗ nào cũng có mai phục.
- Tưởng mọi khoảng trống đều trống: chủ quan, tiến vào chỗ chưa dò và mắc kẹt.
- Dồn hết vào một giả thuyết: kế hoạch chỉ đúng nếu một điều chưa chắc là đúng. Khi điều đó sai, không có đường lùi.
Tận dụng sự mù mờ của đối phương
Thiếu tin là chuyện của cả hai bên. Nếu mình khó đoán đối phương, thì đối phương cũng khó đoán mình. Mấy cách để giữ đối phương trong mù mờ:
- Giữ quân ở vị trí có thể đi nhiều hướng, để ý đồ chưa lộ.
- Không để đơn vị trinh sát của đối phương tới gần khối chính.
- Đổi kiểu đi giữa các ván, để đối phương không đoán được từ thói quen.
Những thủ pháp cố ý tạo tin giả, như nghi binh hay quân giả, là một chủ đề riêng.
Góc nhìn hôm nay
Gần như mọi quyết định thật đều được đưa ra khi không thấy hết bàn: chọn nghề, chọn nhà, đầu tư công sức vào một việc mới. Bốn thói quen trên dùng được nguyên vẹn: liệt kê vài khả năng, chọn đường chịu được nhiều khả năng, trả giá hợp lý cho thông tin, và sửa nhận định khi có tin mới. Sa bàn có che giấu là nơi luyện những thói quen ấy với cái giá rất nhỏ.
Muốn đọc tiếp:
- Clausewitz, Vom Kriege, quyển 1, các chương về thiên tài quân sự và về tin tức trong chiến tranh.
- Luật Kriegsspiel 1824 bản dịch tiếng Anh, phần nói về vai trò trọng tài.
- Tự thử: chơi một ván sa bàn đơn giản có người thứ ba làm trọng tài, hai bên ngồi quay lưng lại, chỉ được báo những gì quân mình thấy. Sau ván, mở bàn và so với hình dung của mình.
Câu hỏi thường gặp
Ra quyết định khi thiếu thông tin thế nào cho đúng?
Hãy đặt vài giả thuyết về những gì đang bị che, chọn nước đi không quá tệ trong hầu hết các giả thuyết, dò thêm tin khi tin đó có thể đổi quyết định, và sửa nhận định ngay khi có dấu hiệu mới. Đừng chờ đủ tin vì sẽ không bao giờ đủ.
"Sương mù chiến tranh" có phải câu của Clausewitz?
Không có nguyên văn trong Vom Kriege. Clausewitz viết rằng phần lớn những yếu tố mà hành động dựa vào bị che trong một màn sương bất định. Cụm từ gọn "sương mù chiến tranh" là cách người đời sau tóm ý của ông.
Kriegsspiel che thông tin bằng cách nào?
Kriegsspiel năm 1824 dùng một trọng tài thấy toàn bộ bàn, còn mỗi bên chỉ được báo những gì quân của họ có thể thấy. Nhờ vậy người cầm quân phải quyết định dựa trên tin không đầy đủ, giống như ngoài đời.
Wellington nói gì về "bên kia ngọn đồi"?
Theo ghi chép của John Wilson Croker, Wellington nói đại ý mọi việc trong chiến tranh và trong đời là cố tìm ra điều mình không biết từ điều mình biết, và ông gọi đó là đoán xem bên kia ngọn đồi có gì.
Khi nào nên tốn quân để dò tin?
Khi tin dò được có thể làm mình đổi một quyết định quan trọng. Nếu biết thêm cũng không làm mình hành động khác đi, thì không đáng tốn lượt và quân để dò.