Xung ĐộtWiki
Tìm
Tư duy theo lượt

Xem lại ván sau trận: cách học từ nước đi hỏng của chính mình

Xem lại ván là bày lại diễn biến, tìm lượt ngoặt, tách quyết định kém khỏi may rủi và rút một đến ba bài học cụ thể. Người tiến bộ nhanh là người xem lại kỹ nhất.

Xem lại ván sau trận: cách học từ nước đi hỏng của chính mình

Xem lại ván sau trận là bày lại diễn biến từ đầu, dừng ở những lượt thế cờ đổi chiều, hỏi vì sao mình chọn như thế, và tách bạch chỗ nào là quyết định kém, chỗ nào chỉ là xui. Mục tiêu không phải tìm hết mọi lỗi mà rút ra một đến ba bài học dùng được cho ván sau. Người tiến bộ nhanh trên bàn cờ và sa bàn thường không phải người chơi nhiều nhất, mà là người xem lại kỹ nhất.

Vì sao ván đã xong vẫn đáng xem lại

Trong lúc đánh, đầu óc bận tính nước, lo đỡ đòn, chịu sức ép thời gian. Nhiều điều xảy ra mà mình không kịp nhận ra: một cơ hội bị bỏ lỡ, một đòn của đối phương mà mình tưởng là may. Sau ván, áp lực không còn, mình có thể nhìn lại với cái đầu tỉnh.

Ở các câu lạc bộ cờ, việc hai kỳ thủ ngồi lại bày lại ván ngay sau khi kết thúc là truyền thống lâu đời. Người ta hay gọi bằng chữ Latin post mortem, "sau khi chết", nghe hơi nặng nhưng ý thì rõ: mổ xẻ cái đã kết thúc để hiểu nó. Kriegsspiel ra đời ở Phổ đầu thế kỷ 19 cũng như một công cụ để sĩ quan học, nên phần bàn bạc sau ván là một phần tự nhiên của nó.

Bước một: phải có cái để xem lại

Không ghi thì không xem lại được, vì trí nhớ sẽ tự sửa câu chuyện theo hướng có lợi cho mình. Mấy cách ghi đơn giản:

  • Trên bàn cờ: ghi nước đi bằng ký hiệu. Người chơi shatranj thời xưa đã ghi lại các thế cờ hay thành sách; ngày nay ký hiệu ghi cờ đã chuẩn hoá và dễ học.
  • Trên sa bàn: chụp ảnh bàn từ cùng một góc vào cuối mỗi lượt. Mười lăm tấm ảnh là đủ dựng lại cả ván.
  • Sổ quyết định: ở những lượt quan trọng, ghi một dòng "mình làm gì, vì sao". Dòng "vì sao" là thứ quý nhất khi xem lại, vì nó cho biết mình đã nghĩ gì lúc đó, không phải mình nghĩ gì sau khi đã biết kết quả.

Bước hai: tìm lượt ngoặt

Đừng xem lại từng lượt đều nhau. Phần lớn các lượt không quan trọng. Hãy tìm vài lượt mà thế trận đổi chiều:

  1. Đi nhanh qua cả ván, ở mỗi lượt cho một đánh giá thô: mình hơn, ngang, hay kém.
  2. Tìm chỗ đánh giá thay đổi rõ, chẳng hạn từ "hơn" sang "ngang", hay từ "ngang" sang "kém".
  3. Dừng lâu ở lượt ngay trước chỗ thay đổi. Thường lỗi nằm ở đó hoặc một hai lượt trước đó.

Một ván thua thường có hai, ba lượt ngoặt. Tìm đúng chúng đáng giá hơn đọc kỹ cả ván.

Bước ba: quyết định kém hay chỉ xui?

Đây là chỗ khó và quan trọng nhất, nhất là trên sa bàn có xúc xắc. Kết quả tốt không chứng minh quyết định tốt, kết quả xấu không chứng minh quyết định kém. Một bảng bốn ô giúp phân loại:

Kết quả tốtKết quả xấu
Quyết định tốtXứng đáng. Ghi nhận để lặp lại.Xui. Đừng đổi cách nghĩ chỉ vì lần này.
Quyết định kémMay. Nguy hiểm nhất, vì dễ tưởng mình đúng.Đáng đời. Bài học rõ nhất.

Ô nguy hiểm nhất là "quyết định kém, kết quả tốt". Thắng nhờ may khiến người ta lặp lại cách làm kém cho tới khi may hết. Khi xem lại, hãy đặc biệt soi những lượt mình thắng mà không chắc vì sao.

Để phân loại, hỏi: với những gì mình biết lúc đó, khả năng thành công là bao nhiêu? Nếu một đòn có hai phần ba khả năng thành công và hỏng, đó là xui. Nếu một đòn chỉ có một phần sáu khả năng và trúng, đó là may, không phải giỏi.

Bước bốn: những câu hỏi nên đặt

  • Ở lượt ngoặt, mình đã xét những lựa chọn nào? Có lựa chọn nào tốt hơn mà mình không nhìn thấy?
  • Mình có đoán đúng ý đồ của đối phương không? Nếu sai, dấu hiệu nào đã có mà mình bỏ qua?
  • Mình đã dùng lượt, quân, dự bị ra sao? Có quân nào ngồi không suốt ván?
  • Kế hoạch ban đầu của mình là gì, và mình có bỏ nó đúng lúc không?
  • Đối phương làm điều gì hay mà mình có thể học?

Câu cuối hay bị quên. Xem lại ván không chỉ để tìm lỗi của mình mà còn để lấy cái hay của đối phương.

Xem lại cùng đối thủ

Ngồi lại cùng người vừa đấu với mình là cách xem lại hiệu quả nhất, vì mỗi bên biết những gì bên kia không biết: mình định làm gì, sợ điều gì, đã mắc bẫy nào hay đã thoát bẫy nào trong gang tấc. Trên sa bàn có che giấu, việc mở bàn sau ván và kể cho nhau nghe ý đồ thật là một trong những phần thú vị nhất.

Vài lưu ý để buổi xem lại có ích:

  • Bên thắng đừng giảng giải. Bên thua đừng biện hộ.
  • Nói "lúc đó mình nghĩ…" thay vì "đáng lẽ bạn phải…".
  • Nếu một bên còn nóng sau ván thua, để lúc khác. Xem lại khi đầu còn nóng thường thành cãi nhau.

Rút bài học: ít mà dùng được

Sai lầm phổ biến khi xem lại là liệt kê mười lỗi rồi không nhớ lỗi nào. Tốt hơn hãy chọn một đến ba bài học, viết thành câu cụ thể, có thể làm được:

  • Không tốt: "mình phải cẩn thận hơn".
  • Tốt: "trước khi tiến quân xa nhất, kiểm lại đường tiếp tế của nó".

Giữ một cuốn sổ ghi bài học qua các ván. Sau mươi ván, đọc lại, sẽ thấy những lỗi nào cứ lặp lại. Đó là chỗ cần tập trung sửa.

Góc nhìn hôm nay

Thói quen xem lại sau khi xong việc dùng được ở mọi nơi: sau một buổi thuyết trình, sau một dự án, sau một cuộc nói chuyện căng thẳng trong nhà. Bốn bước vẫn như vậy: có ghi lại, tìm lúc ngoặt, tách quyết định khỏi may rủi, rút một hai bài học cụ thể. Bàn cờ và sa bàn là chỗ tập thói quen ấy nhẹ nhàng nhất, vì thua một ván không mất gì ngoài một chút tự ái.

Muốn tìm hiểu thêm:

  • Các sách nhập môn về cờ thường có phần hướng dẫn ghi biên bản ván và tự phân tích ván của mình.
  • Bản dịch tiếng Anh luật Kriegsspiel 1824, để thấy sa bàn được dùng như công cụ học tập ra sao.
  • Tự thử: ván sa bàn tới, chụp ảnh cuối mỗi lượt và ghi một dòng "vì sao" ở ba lượt quan trọng nhất. Xem lại vào hôm sau, khi đầu đã nguội.

Câu hỏi thường gặp

Xem lại ván sau trận để làm gì?

Để tìm ra những lượt thế cờ đổi chiều, hiểu vì sao mình chọn như vậy, và tách bạch giữa quyết định kém với may rủi. Mục tiêu là rút ra một đến ba bài học dùng được cho ván sau, không phải liệt kê hết mọi lỗi.

Post mortem trong cờ là gì?

Là việc hai kỳ thủ ngồi lại bày lại ván ngay sau khi kết thúc để cùng phân tích. Chữ Latin này nghĩa là "sau khi chết". Đây là truyền thống lâu đời ở các câu lạc bộ cờ.

Làm sao biết mình thua vì kém hay vì xui?

Hãy hỏi: với những gì mình biết lúc đó, khả năng thành công của quyết định là bao nhiêu? Nếu khả năng cao mà hỏng thì đó là xui. Nếu khả năng thấp mà vẫn chọn thì đó là quyết định kém, dù kết quả có tốt hay xấu.

Có cần ghi lại ván không?

Có, vì trí nhớ thường tự sửa câu chuyện theo hướng có lợi cho mình. Trên bàn cờ có thể ghi nước bằng ký hiệu; trên sa bàn có thể chụp ảnh cuối mỗi lượt. Ghi thêm một dòng "vì sao" ở các lượt quan trọng là thứ quý nhất khi xem lại.

Nên rút bao nhiêu bài học sau một ván?

Một đến ba bài học là đủ, viết thành câu cụ thể có thể làm được. Mười lỗi liệt kê dài thường không nhớ được lỗi nào. Ghi các bài học vào sổ để sau nhiều ván thấy lỗi nào hay lặp lại.

Mở app Xung Đột

Sa bàn giấy, quân cờ gỗ — cắt tiếp tế, hạ thủ phủ

Mở app Xung Đột

Bài viết liên quan

Mở app Xung Đột

Sa bàn giấy, quân cờ gỗ — cắt tiếp tế, hạ thủ phủ

Mở app Xung Đột Xem app khác