Đọc một sa bàn cho đúng cần ba việc: tìm tỉ lệ ngang để quy ra khoảng cách thật, hỏi hệ số phóng đại chiều cao để không đánh giá sai độ dốc, và hiểu các ký hiệu, màu sắc người làm đã dùng. Làm xong ba bước ấy, ta mới đọc được những điều thú vị hơn: nước chảy về đâu, đứng chỗ nào nhìn được chỗ nào, đường nào đi dễ. Bài này hướng dẫn từng bước, dùng được cho sa bàn bảo tàng, sa bàn quy hoạch lẫn sa bàn tự làm.
Bước 1: Tỉ lệ ngang, con số đầu tiên phải tìm
Tỉ lệ thường ghi ở một góc mô hình, dạng 1:500, 1:1.000 hay 1:5.000. Con số sau dấu hai chấm cho biết một đơn vị trên mô hình bằng bao nhiêu đơn vị ngoài đời. Cách nhẩm nhanh: bỏ hai số 0 cuối để ra số mét ứng với một xăng-ti-mét.
| Tỉ lệ | 1 cm trên mô hình bằng | Thường gặp ở |
|---|---|---|
| 1:100 | 1 m | Mô hình một ngôi nhà |
| 1:500 | 5 m | Mô hình dự án, khu nhà |
| 1:600 | 6 m | Plans-reliefs của vua Pháp |
| 1:1.000 | 10 m | Mô hình khu phố, khu đô thị nhỏ |
| 1:5.000 | 50 m | Sa bàn quy hoạch quận, thị xã |
| 1:8.000 | 80 m | Bản đồ Kriegsspiel năm 1824 |
| 1:25.000 | 250 m | Bản đồ nổi cả một vùng núi |
Nếu không thấy tỉ lệ ghi đâu, có thể ước bằng vật quen thuộc: một sân bóng đá dài khoảng 100 m, một làn xe khoảng 3,5 m, một tầng nhà khoảng 3 m. Đo vật đó trên mô hình rồi chia ra.
Bước 2: Phóng đại chiều cao, cái bẫy của mọi sa bàn
Hầu hết sa bàn địa hình không giữ chiều cao đúng tỉ lệ. Lý do dễ hiểu: ở tỉ lệ 1:25.000, một ngọn đồi cao 250 m chỉ nhô lên 1 cm, trông gần như phẳng. Người làm vì vậy nhân chiều cao lên, gọi là hệ số phóng đại đứng. Với hệ số 3, ngọn đồi ấy cao 3 cm; với hệ số 5, cao 5 cm.
Hệ quả là mọi con dốc trên mô hình trông gắt hơn ngoài đời. Một sườn đồi thoai thoải người già đi bộ được có thể hiện lên như vách núi. Khi đánh giá "đường này đi được không", hãy chia độ dốc nhìn thấy cho hệ số phóng đại. Sa bàn kiến trúc tỉ lệ lớn như 1:500 thường không cần phóng đại, nên dốc trông gần thật.
Cách tính độ dốc đơn giản: chênh cao chia cho khoảng cách ngang, nhân 100 ra phần trăm. Chênh 10 m trên quãng 100 m là dốc 10%, đã khá mệt khi đạp xe. Đường ô tô miền núi thường cố giữ dưới khoảng 10%, đoạn khó mới dốc hơn.
Bước 3: Hướng bắc, hướng sáng và khung nhìn
Tìm mũi tên chỉ hướng bắc. Nếu không có, dựa vào một vật biết hướng như con sông lớn, trục đường chính. Biết hướng bắc rồi mới biết sườn nào đón nắng sáng, sườn nào khuất chiều, nhà nào hứng gió mùa.
Để ý cả ánh đèn chiếu lên sa bàn. Đèn đặt xiên làm địa hình nổi khối rõ hơn nhưng cũng tạo bóng giả; một khe núi có thể trông sâu hơn thực chỉ vì nằm trong bóng. Nếu được, nhìn mô hình từ nhiều phía, ngồi xuống ngang tầm mặt bàn để thấy "đường chân trời" như người đứng dưới đất.
Cuối cùng, hỏi khung của mô hình: nó dừng ở đâu, phần nào nằm ngoài mép bàn. Thứ không có trên sa bàn không có nghĩa là không tồn tại.
Bước 4: Đọc hình dạng địa hình
Người đọc bản đồ địa hình có một bộ từ vựng để gọi tên các dạng đất. Trên sa bàn, những dạng này hiện ra bằng hình khối, dễ nhận hơn trên giấy:
- Đỉnh: điểm cao nhất của một khối, đất đổ xuống mọi phía.
- Sống núi: đường cao chạy dài nối các đỉnh, nước chia hai bên.
- Yên ngựa: chỗ trũng giữa hai đỉnh trên cùng một sống núi, thường là nơi đường mòn vượt qua. Đèo thường nằm ở yên ngựa.
- Khe, thung lũng: chỗ trũng kéo dài, nước dồn về, đường đi thường men theo.
- Sườn lồi và sườn lõm: sườn lồi thoải ở trên, gắt ở dưới, đứng trên đỉnh không thấy chân dốc; sườn lõm thì ngược lại, nhìn từ trên xuống thấy rõ hết.
Một mẹo hay: tưởng tượng đổ nước lên đỉnh. Nước luôn chảy xuống theo đường dốc nhất, gom vào khe, đổ ra sông. Chỉ cần lần theo đường nước tưởng tượng, ta hiểu ngay cấu trúc của cả vùng đất. Với sa bàn cát tự làm, có thể đổ nước thật để kiểm tra.
Bước 5: Màu sắc và ký hiệu
Mỗi người làm có quy ước riêng, nhưng phần lớn theo thói quen chung của bản đồ:
| Màu hoặc vật | Thường chỉ |
|---|---|
| Xanh lam | Sông, hồ, biển; xanh đậm là nước sâu |
| Xanh lá, khối mút xốp | Rừng, cây xanh, công viên |
| Vàng nhạt, nâu nhạt | Ruộng, đất trống, đồi cỏ |
| Nâu đậm, xám đá | Núi đá, vách dốc |
| Khối trắng | Công trình hiện có không phải trọng tâm, hoặc phần giản lược |
| Khối có màu, có chi tiết | Trọng tâm của mô hình (dự án mới, khu phục dựng) |
| Dải màu theo độ cao | Bản đồ nổi giáo dục: càng cao càng nâu đậm |
Ở sa bàn bảo tàng phục dựng, để ý chú thích về phần nào là chắc chắn, phần nào là giả thuyết. Một sa bàn trung thực thường dùng màu nhạt hơn hoặc nét đứt cho phần phỏng đoán.
Bước 6: Đọc tầm nhìn và lối đi
Hai câu hỏi người xưa đặt ra trước sa bàn, và người làm quy hoạch ngày nay vẫn hỏi: đứng ở đây nhìn được đến đâu, và từ chỗ này đến chỗ kia đi đường nào tiện.
Tầm nhìn: dùng một sợi chỉ
Căng một sợi chỉ từ điểm đứng tới điểm muốn nhìn, sát mặt mô hình. Nếu sợi chỉ chạm vào một mỏm đồi hay khối nhà ở giữa, tầm nhìn bị che. Kiến trúc sư dùng cách này để kiểm tra một toà nhà mới có che mất tầm nhìn ra hồ của khu dân cư không. Lưu ý: nếu sa bàn phóng đại chiều cao, vật che sẽ trông cao hơn thực tế, nên kết quả nghiêng về "bị che".
Lối đi: đường ngắn chưa chắc nhanh
Đường thẳng qua núi thường chậm hơn đường vòng theo thung lũng. Hãy lần ngón tay theo những con đường có thể đi: men theo khe, vượt qua yên ngựa, tránh vách dốc. Đếm số lần phải lên xuống. Đây là lý do các con đường cổ thường uốn lượn như thế.
Một góc nhìn từ người xưa: sáu phép vẽ bản đồ của Bùi Tú
Thế kỷ 3, Bùi Tú, một đại thần nhà Tây Tấn, nêu sáu nguyên tắc vẽ bản đồ, được Tấn thư chép lại. Phép đầu tiên là "phân suất", tức tỉ lệ; phép thứ hai là "chuẩn vọng", xác định phương hướng và vị trí tương đối; phép thứ ba là "đạo lý", khoảng cách theo đường đi. Ba phép còn lại, "cao hạ", "phương tà", "dư trực", thường được hiểu là cách quy đổi quãng đường gồ ghề, quanh co ngoài thực địa về khoảng cách trên mặt phẳng. Gần hai nghìn năm sau, người đọc sa bàn vẫn phải hỏi đúng những câu ấy: tỉ lệ bao nhiêu, hướng nào, đường đi thật dài bao nhiêu, cao thấp ra sao.
Góc nhìn hôm nay: bài tập nhỏ để luyện mắt
- Lấy một sa bàn bất kỳ (ở bảo tàng, nhà trưng bày quy hoạch, hay tự đắp), tìm tỉ lệ và hướng bắc trong một phút.
- Chọn hai điểm, ước khoảng cách thật bằng mắt, rồi đo bằng thước và quy đổi. Xem mình sai bao nhiêu.
- Tìm một yên ngựa và một khe nước. Đoán đường mòn cổ sẽ đi qua đâu.
- So sa bàn với bản đồ trên điện thoại ở chế độ địa hình. Ghi lại chỗ mô hình giản lược hay phóng đại.
Làm vài lần, mắt sẽ quen. Kỹ năng này dùng được cả khi đi leo núi, xem nhà, đọc bản đồ quy hoạch hay chỉ đơn giản là hiểu vì sao ngôi làng của ông bà nằm đúng chỗ nó nằm.
Câu hỏi thường gặp
Tỉ lệ 1:1000 trên sa bàn nghĩa là gì?
Nghĩa là một đơn vị trên mô hình bằng 1.000 đơn vị ngoài thực tế, tức 1 cm trên sa bàn bằng 10 m ngoài đời. Cách nhẩm nhanh là bỏ hai số 0 cuối của mẫu số để ra số mét ứng với 1 cm.
Phóng đại chiều cao trên sa bàn là gì?
Là việc người làm nhân chiều cao địa hình lên nhiều lần so với tỉ lệ ngang để núi đồi trông rõ hơn. Hệ quả là dốc trên mô hình gắt hơn ngoài đời, nên khi đánh giá độ dốc phải hỏi hệ số phóng đại.
Yên ngựa trên địa hình là gì?
Yên ngựa là chỗ trũng nằm giữa hai đỉnh trên cùng một sống núi, có hình giống chiếc yên ngựa. Đây thường là nơi đường mòn và đèo vượt qua dãy núi vì phải leo ít nhất.
Làm sao biết từ một điểm có nhìn thấy điểm khác trên sa bàn?
Căng một sợi chỉ sát mặt mô hình từ điểm đứng tới điểm cần nhìn. Nếu sợi chỉ chạm mỏm đồi hay khối nhà ở giữa thì tầm nhìn bị che. Nhớ rằng nếu sa bàn phóng đại chiều cao, vật che trông cao hơn thực tế.
Sáu phép vẽ bản đồ của Bùi Tú là gì?
Bùi Tú đời Tây Tấn nêu sáu phép: phân suất (tỉ lệ), chuẩn vọng (phương hướng), đạo lý (khoảng cách đường đi), cao hạ, phương tà và dư trực. Ba phép sau thường được hiểu là cách quy đổi quãng đường gồ ghề ngoài thực địa về khoảng cách trên mặt phẳng.