Chaturaji là cờ bốn người của Ấn Độ, đi quân theo kết quả gieo xúc xắc, trên bàn 8 × 8 với bốn đạo quân đứng ở bốn góc. Tên gọi nghĩa là "bốn vua". Mô tả chi tiết sớm nhất là của học giả al-Biruni trong sách về Ấn Độ khoảng năm 1030. Từng có thuyết cho rằng đây là hình thái đầu tiên của cờ vua, nhưng H.J.R. Murray bác bỏ năm 1913 và giới nghiên cứu ngày nay phần lớn đồng ý với ông: chaturaji là một nhánh muộn hơn, không phải tổ tiên.
Bốn đạo quân, bốn màu
Bàn cờ là bàn 8 × 8 quen thuộc của chaturanga. Bốn người ngồi bốn phía, mỗi người một màu, thường được nhắc là đỏ, xanh lá, vàng và đen hoặc xanh lam tuỳ nguồn. Mỗi đạo quân có tám quân, xếp ở một góc bàn trong một khối nhỏ, bốn quân lớn ở hàng sau và bốn tốt ở hàng trước, sao cho bốn đạo quân hướng vào nhau theo vòng.
| Quân | Số lượng mỗi bên | Cách đi theo phục dựng phổ biến | Điểm khi bị ăn |
|---|---|---|---|
| Vua | 1 | Một ô mọi hướng | 5 |
| Voi | 1 | Đi thẳng ngang dọc bao xa cũng được, như quân xe | 4 |
| Ngựa | 1 | Như quân mã | 3 |
| Thuyền | 1 | Nhảy chéo đúng hai ô | 2 |
| Tốt | 4 | Một ô về trước, ăn chéo; không có bước đôi | 1 |
Một chi tiết đáng chú ý: ở đây, quân voi đi như quân xe, còn thuyền mới là quân nhảy chéo hai ô. Đổi chỗ này không phải ngẫu nhiên. Trong cách gọi quân cờ ở nhiều vùng Ấn Độ cho tới tận ngày nay, quân xe vẫn được gọi bằng chữ có nghĩa là "voi". Chaturaji giữ lại dấu vết ấy.
Xúc xắc quyết định quân nào được đi
Đây là điều làm chaturaji khác hẳn mọi thứ cờ thế trận khác cùng họ. Mỗi lượt, người chơi gieo xúc xắc, và con số quyết định loại quân được phép đi. Theo phục dựng thường được dẫn:
- Ra 1 hoặc 5: đi một quân tốt hoặc vua.
- Ra 2: đi thuyền.
- Ra 3: đi ngựa.
- Ra 4 hoặc 6: đi voi.
Mỗi lượt gieo hai con, được hai nước đi, và có thể bỏ một hoặc cả hai nếu không muốn đi. Như vậy, người chơi không chọn tự do như trong cờ vua, mà phải chọn khéo trong phạm vi may rủi cho phép. Nhiều ván, một người có thế cờ đẹp mà mãi không gieo ra số cần thiết.
Không có chiếu bí, chỉ có điểm
Chaturaji không thắng bằng chiếu bí. Vua có thể bị ăn như mọi quân khác. Mỗi quân bị ăn cho người ăn một số điểm theo bảng trên, và mục tiêu là gom được nhiều điểm nhất. Một phần thưởng lớn dành cho người ăn được cả ba vua đối phương trong khi vua mình vẫn còn trên bàn: theo các phục dựng, người đó nhận 54 điểm.
Có hai luật đặc biệt mang màu sắc rất riêng:
Thuyền thắng thế
Nếu một nước đi bằng thuyền khiến bốn chiếc thuyền đứng thành một hình vuông 2 × 2, thì thuyền vừa đi ăn luôn ba chiếc thuyền kia. Luật này hiếm khi xảy ra nhưng là khoảnh khắc ai cũng nhớ. Tên tiếng Phạn thường được dẫn là vrihannauka.
Ngai vàng
Nếu vua của một người tiến vào ô xuất phát của vua người khác, người đó giành được sinhasana, "ngai sư tử". Trong một số phục dựng, nếu điều ấy xảy ra ở ngai của đồng minh ngồi đối diện, người chơi được nắm cả hai đạo quân.
Đồng minh hay mạnh ai nấy đánh
Các nguồn không thống nhất ở một điểm lớn: bốn người đánh riêng hay chia hai phe. Duncan Forbes ở thế kỷ 19 cho rằng hai người ngồi đối diện là đồng minh, chống lại cặp kia. Nhiều phục dựng hiện nay để mỗi người đánh riêng, vì luật tính điểm dường như nghiêng về cá nhân. Luật ngai vàng ở trên lại gợi ý có liên minh. Đây là một trong những chỗ còn để ngỏ.
Cuộc tranh luận về "cờ đầu tiên"
| Năm | Ai | Ý kiến |
|---|---|---|
| Khoảng 1030 | Al-Biruni | Mô tả chi tiết cờ bốn người có xúc xắc trong sách về Ấn Độ |
| Không rõ, đời sau | Văn bản tiếng Phạn khuyết danh | Tả cờ bốn người dưới dạng đối thoại giữa vua Yudhishthira và hiền triết Vyasa, được dẫn như trích từ một bộ Purana |
| Cuối thế kỷ 18 | William Jones | Giới thiệu văn bản trên với độc giả châu Âu, coi cờ bốn người là biến thể của cờ hai người |
| Cuối thế kỷ 18 – 1801 | Hiram Cox | Cho rằng cờ bốn người có trước, cờ hai người là bản rút gọn |
| 1860 | Duncan Forbes | Phát triển thuyết của Cox, cho rằng cờ bốn người là tổ tiên cờ vua |
| 1913 | H.J.R. Murray | Bác bỏ: tài liệu về cờ hai người sớm hơn; cờ bốn người là nhánh sau |
Lập luận của Cox và Forbes dựa nhiều vào việc văn bản tiếng Phạn kia đặt câu chuyện vào thời sử thi, tức rất xa xưa. Nhưng việc một văn bản đời sau đặt chuyện vào thời cổ không có nghĩa là thứ cờ ấy cổ. Murray chỉ ra rằng chaturanga hai người đã có trong văn bản từ thế kỷ 7, còn cờ bốn người xuất hiện muộn hơn nhiều. Giới nghiên cứu ngày nay phần lớn theo Murray.
Xúc xắc và tiếng xấu cờ bạc
Vì đi bằng xúc xắc, chaturaji dễ bị gắn với cờ bạc. Ở nhiều nền văn hoá, các thứ cờ có xúc xắc bị nhìn nghi ngại hơn các thứ cờ thuần mưu tính. Có lẽ vì thế mà về sau, ở Ấn Độ xuất hiện lối chơi chaturaji bỏ xúc xắc, và lối này vẫn còn được chơi vào cuối thế kỷ 19.
Cũng có một cách nhìn ngược lại: xúc xắc làm cho cờ bốn người công bằng hơn với người mới, vì cao thủ không thể thắng chắc. Nó còn tạo ra những tình huống "ngồi chờ số" rất giống đời thật, khi kế hoạch hay mà thời cơ chưa tới.
Góc nhìn hôm nay
Chaturaji đáng tìm hiểu vì nó đặt ra những câu hỏi mà cờ hai người không có: liên minh và phản bội, cân bằng giữa may rủi và mưu tính, làm sao không để hai người kia liên kết đánh mình. Ai từng ngồi trong một cuộc họp có nhiều bên đều quen những câu hỏi ấy.
Muốn chơi thử, chỉ cần một bàn cờ vua, bốn bộ quân khác màu (có thể dùng hai bộ cờ vua và tô màu), một cặp xúc xắc. Chọn rõ một bộ luật phỏng dựng và thống nhất trước điểm còn để ngỏ: đánh riêng hay chia phe. Người muốn đọc sâu nên tìm phần về Ấn Độ trong sách của al-Biruni (đã có bản dịch tiếng Anh từ cuối thế kỷ 19) và chương về cờ bốn người trong bộ A History of Chess của Murray.
Câu hỏi thường gặp
Chaturaji là gì?
Chaturaji là cờ bốn người của Ấn Độ, tên nghĩa là bốn vua. Bốn đạo quân đứng ở bốn góc bàn 8 × 8, mỗi lượt gieo xúc xắc để biết quân nào được đi, và người thắng là người gom được nhiều điểm nhất từ quân ăn được.
Chaturaji có phải tổ tiên của cờ vua không?
Hầu như không. Hiram Cox và Duncan Forbes từng cho rằng cờ bốn người có trước, nhưng Murray năm 1913 chỉ ra cờ hai người có tài liệu sớm hơn nhiều. Giới nghiên cứu ngày nay coi chaturaji là một nhánh muộn của chaturanga.
Ai mô tả chaturaji sớm nhất?
Học giả al-Biruni mô tả chi tiết cờ bốn người có xúc xắc trong sách về Ấn Độ viết khoảng năm 1030. Về sau, một văn bản tiếng Phạn đặt dưới dạng đối thoại giữa vua Yudhishthira và hiền triết Vyasa cũng mô tả thứ cờ này.
Trong chaturaji, xúc xắc dùng thế nào?
Mỗi lượt gieo xúc xắc, con số quyết định loại quân được đi. Theo phục dựng phổ biến, 1 hoặc 5 là tốt hoặc vua, 2 là thuyền, 3 là ngựa, 4 hoặc 6 là voi. Người chơi có thể bỏ lượt nếu không muốn đi.
Vì sao quân voi trong chaturaji đi như quân xe?
Ở nhiều vùng Ấn Độ, quân đi thẳng ngang dọc vẫn được gọi bằng chữ có nghĩa là voi cho tới ngày nay. Chaturaji giữ lại cách gọi và cách đi ấy, còn quân thuyền thì nhảy chéo hai ô.