Carl von Clausewitz (1780–1831) là sĩ quan và nhà lý luận người Phổ, tác giả Vom Kriege (Bàn về chiến tranh), được vợ ông in sau khi ông mất, từ năm 1832. Ba ý tưởng làm nên tên tuổi ông là: chiến tranh là cuộc đọ ý chí giữa hai bên, mọi kế hoạch đều gặp "ma sát" khi đi vào thực tế, và phần lớn những gì người hành động dựa vào đều nằm trong làn sương bất định. Cụm "sương mù chiến tranh" hay được gán cho ông, nhưng không có nguyên văn trong sách.
Clausewitz là ai
Clausewitz sinh năm 1780 ở Burg, gần Magdeburg, vào quân đội Phổ từ năm mười hai tuổi. Ông lớn lên trong thời các cuộc chiến của Cách mạng Pháp và Napoléon, thời mà quân đội cũ kiểu thế kỷ 18 bị đảo lộn. Năm 1806, sau thất bại của Phổ ở Jena, ông bị bắt làm tù binh một thời gian. Trở về, ông làm việc cùng Scharnhorst và nhóm cải cách quân đội Phổ.
Năm 1812, khi Phổ buộc phải liên minh với Napoléon, Clausewitz cùng một số sĩ quan bỏ sang phục vụ nước Nga để phản đối. Ông trở lại quân đội Phổ sau đó, và từ năm 1818 làm giám đốc Học viện Quân sự ở Berlin, một chức vụ chủ yếu về hành chính. Chính trong những năm ở học viện, ông viết bản thảo Vom Kriege. Ông mất vì dịch tả năm 1831 ở Breslau.
Vợ ông, bà Marie von Brühl, một phụ nữ có học và là người bạn trí tuệ của ông, đã biên tập và cho in các tác phẩm của ông từ năm 1832. Vom Kriege chiếm ba tập đầu.
Một cuốn sách chưa viết xong
Đây là điều quan trọng nhất cần biết trước khi đọc Clausewitz. Trong một ghi chú để lại, ông viết rằng chỉ có chương đầu tiên của quyển thứ nhất là ông coi như đã hoàn chỉnh; phần còn lại ông định sửa lại toàn bộ. Ông mất trước khi kịp làm.
Vì vậy, Vom Kriege có nhiều chỗ mâu thuẫn, nhiều đoạn bản nháp đặt cạnh đoạn đã chín. Người đọc đời sau trích một câu ở chỗ này để chứng minh một ý, người khác trích câu ở chỗ khác để chứng minh điều ngược lại. Sách gồm tám quyển, nhưng nếu chỉ đọc một chương thì nên đọc chương 1 quyển I, nơi ông trình bày gọn nhất những ý chính.
Cuộc đọ ý chí
Clausewitz mở đầu bằng một hình ảnh đơn giản: chiến tranh, ở dạng cơ bản nhất, chẳng khác gì một cuộc đấu tay đôi mở rộng. Ông ví với hai đô vật, mỗi người cố dùng sức buộc người kia làm theo ý mình, quật người kia xuống để người kia không còn chống cự được nữa. Từ đó ông định nghĩa: chiến tranh là một hành động dùng sức mạnh để buộc đối phương làm theo ý chí của mình.
Điểm then chốt ở đây là chữ "ý chí". Mục tiêu không phải là sức mạnh tự thân, mà là ý chí của bên kia. Một bên có thể bị thiệt hại nặng mà ý chí không gãy; một bên khác chưa mất gì nhiều mà đã muốn thôi. Ở tầng tư tưởng, đây là một nhận xét về mọi cuộc xung đột: thứ quyết định kết cục thường là quyết tâm, sự mệt mỏi, cảm nhận về cái giá phải trả của mỗi bên, không chỉ là lực lượng.
Người hoà giải hôm nay cũng nhìn xung đột theo cách ấy: một tranh chấp kết thúc khi các bên không còn muốn tiếp tục, vì đã thấy cái giá quá đắt hoặc đã tìm ra lối khác. Khác biệt là Clausewitz phân tích cách bẻ ý chí đối phương, còn người hoà giải tìm cách để hai ý chí gặp nhau.
Ma sát: vì sao việc đơn giản lại khó
Chương 7 quyển I có tên "Ma sát trong chiến tranh". Ý chính, đại ý: trong chiến tranh mọi thứ đều rất đơn giản, nhưng cái đơn giản nhất lại là cái khó. Những khó khăn nhỏ dồn lại, tạo thành một thứ ma sát mà ai chưa từng trải qua thì không thể hình dung.
Ông đưa ra một hình ảnh dễ nhớ: hành động trong chiến tranh giống như chuyển động trong một môi trường cản trở, như người đi trong nước. Động tác đơn giản nhất, như bước đi, cũng không thể làm nhanh và chính xác như trên cạn. Kế hoạch trên giấy, ông nói, giống như cỗ máy được tính toán hoàn hảo, nhưng mỗi bộ phận của cỗ máy ấy là con người, và mỗi con người mang theo ma sát của riêng mình: mệt, sợ, hiểu nhầm, chậm trễ, thời tiết, tình cờ.
Khái niệm ma sát đã vượt ra rất xa khỏi chiến trường. Ai từng tổ chức một đám cưới, chuyển nhà, hay điều phối một dự án nhóm đều biết: kế hoạch không bao giờ chạy đúng như trên giấy. Bài học của Clausewitz không phải là bỏ lập kế hoạch, mà là lập kế hoạch có chỗ dư, và rèn cho người thực hiện quen với việc mọi thứ sẽ trục trặc.
Bất định và làn sương
Ở chương 3 quyển I, khi bàn về tài năng của người chỉ huy, Clausewitz viết rằng chiến tranh là địa hạt của sự bất định: ba phần tư những thứ mà hành động dựa vào nằm trong một làn sương bất định nhiều hay ít. Ông cũng dành một chương ngắn cho chuyện tin tức trong chiến tranh: phần lớn tin tức mâu thuẫn nhau, phần lớn hơn nữa là sai, và nỗi sợ khiến người ta dễ tin tin xấu hơn.
Cụm "fog of war", "sương mù chiến tranh", không có nguyên văn trong Vom Kriege. Ông dùng hình ảnh sương mù vài lần để nói về sự bất định, còn cụm từ cố định là của người đời sau. Nói "theo Clausewitz, chiến tranh bị bao phủ bởi sự bất định như sương mù" là đúng; nói "Clausewitz đặt ra khái niệm sương mù chiến tranh" là không chính xác.
Trong xung đột đời thường, "sương mù" là thứ mà ít ai thừa nhận. Khi giận, người ta thường tin rằng mình đã biết đủ về động cơ của bên kia. Thật ra phần lớn những gì ta "biết" về người đang mâu thuẫn với mình là suy đoán. Thừa nhận sương mù là bước đầu để hỏi lại, kiểm tra lại, thay vì phản ứng với một bức tranh do chính mình vẽ ra.
Bộ ba và mối quan hệ với chính trị
Câu được trích nhiều nhất của Clausewitz là: chiến tranh chỉ là sự tiếp nối của chính trị bằng những phương tiện khác. Ý của ông là chiến tranh không phải một thứ tự thân, mà luôn phục vụ một mục đích nằm ngoài nó; mục đích ấy phải chi phối cách đánh và cả lúc dừng.
Ông cũng đưa ra một mô hình ba yếu tố, thường gọi là "bộ ba kỳ lạ":
| Yếu tố | Bản chất | Gắn chủ yếu với |
|---|---|---|
| Bạo lực, căm ghét, thù hằn | Sức đẩy mù quáng, cảm xúc | Dân chúng |
| Ngẫu nhiên và xác suất | Vùng cho tài năng và sự sáng tạo | Người chỉ huy và quân đội |
| Lý trí | Mục đích, tính toán | Chính quyền |
Clausewitz nói một lý thuyết bỏ qua bất kỳ yếu tố nào trong ba thì sẽ mâu thuẫn với thực tế. Đọc ở tầng tư tưởng, mô hình này giúp hiểu mọi xung đột kéo dài: luôn có phần cảm xúc, phần may rủi và phần tính toán, và cả ba kéo nhau theo những hướng khác nhau. Một cuộc cãi trong nhà cũng có ba phần ấy: cơn giận, những tình cờ không ai tính, và cái mục đích mà hai người thật sự muốn.
Góc nhìn hôm nay
Clausewitz khó đọc: văn dài, trừu tượng, nhiều đoạn chưa sửa. Nhưng ông là người đầu tiên viết về chiến tranh như một hiện tượng xã hội và tâm lý, chứ không chỉ là tập hợp quy tắc bày quân. Các ý ma sát, bất định và đọ ý chí ngày nay xuất hiện trong quản trị, y tế, cả trong cách nhìn xung đột gia đình.
- Đọc chương 1, chương 3 và chương 7 của quyển I. Ba chương này chứa hầu hết những ý đáng mang về.
- Đọc ghi chú của chính ông về việc sách chưa hoàn chỉnh, để biết đọc với thái độ nào.
- Khi gặp một câu "Clausewitz nói…" trên mạng, kiểm tra xem có trong sách không; nhiều câu chỉ là diễn giải của đời sau.
- Đọc đối chiếu với Jomini, người cùng thời, để thấy hai cách nhìn: Jomini tìm nguyên tắc, Clausewitz nhấn vào sự bất định.
Câu hỏi thường gặp
Clausewitz là ai?
Carl von Clausewitz (1780–1831) là sĩ quan và nhà lý luận quân sự người Phổ, từng làm giám đốc Học viện Quân sự Berlin. Tác phẩm chính của ông là Vom Kriege, được vợ ông là Marie von Brühl biên tập và in từ năm 1832.
"Ma sát" theo Clausewitz là gì?
Ma sát là tổng hợp những khó khăn nhỏ như mệt mỏi, hiểu nhầm, chậm trễ, thời tiết, tình cờ, khiến kế hoạch trên giấy không chạy đúng ngoài thực tế. Ông ví hành động khi ấy như người đi trong nước, việc đơn giản nhất cũng thành khó.
Clausewitz có nói "sương mù chiến tranh" không?
Không đúng nguyên văn. Ông viết rằng phần lớn những gì hành động dựa vào nằm trong một làn sương bất định, và dùng hình ảnh sương mù vài lần. Cụm "sương mù chiến tranh" là cách nói cố định của người đời sau.
"Chiến tranh là sự tiếp nối của chính trị" nghĩa là gì?
Ý là chiến tranh không tồn tại vì chính nó, mà luôn phục vụ một mục đích nằm ngoài nó. Mục đích ấy phải chi phối cách tiến hành và cả thời điểm dừng lại.
Vì sao Vom Kriege khó đọc?
Vì sách chưa hoàn chỉnh: Clausewitz để lại ghi chú nói chỉ chương đầu quyển I là đã xong, phần còn lại ông định sửa nhưng mất trước khi kịp làm. Sách vì thế có nhiều chỗ nháp và mâu thuẫn.