Tôn Tẫn binh pháp là sách binh của Tôn Tẫn, người nước Tề thời Chiến Quốc, đã thất truyền gần hai nghìn năm và chỉ được đọc lại nhờ thẻ tre đào được ở Ngân Tước Sơn (Lâm Nghi, Sơn Đông) năm 1972. Phát hiện này giải một câu đố cũ: Tôn Vũ và Tôn Tẫn là hai người khác nhau, mỗi người một sách. Nó cũng cho người đọc thấy một giọng nói lạ trong sách binh: kẻ thích việc binh thì mất, kẻ ham thắng thì nhục.
Câu đố "hai ông Tôn"
Sử ký của Tư Mã Thiên chép hai người họ Tôn làm nghề binh. Tôn Vũ người nước Tề, đem sách mười ba thiên đến yết kiến vua Ngô cuối thời Xuân Thu. Khoảng hơn trăm năm sau có Tôn Tẫn, cũng người Tề, được chép là hậu duệ của Tôn Vũ. Tôn Tẫn từng học cùng Bàng Quyên; Bàng Quyên ghen tài, lừa ông vào tội rồi chặt hai chân (chữ "tẫn" chỉ hình phạt cắt xương bánh chè, nên người đời gọi ông theo tên hình phạt). Về sau ông được Điền Kỵ và vua Tề dùng làm quân sư. Sử ký có kể chuyện đua ngựa và các trận Quế Lăng, Mã Lăng gắn với ông; các trận ấy thuộc về một trang chuyên lịch sử quân sự.
Hán thư, phần Nghệ văn chí, ghi rõ hai sách: "Ngô Tôn Tử" tám mươi hai thiên và "Tề Tôn Tử" tám mươi chín thiên. Nhưng sau đời Hán, sách Tề Tôn Tử, tức sách của Tôn Tẫn, biến mất khỏi mọi thư mục. Chỉ còn sách mười ba thiên quen thuộc mang tên Tôn Tử.
Sự biến mất ấy sinh ra nghi vấn. Từ thời Tống đã có học giả nghi Tôn Vũ có thật hay không, vì sách sử thời Xuân Thu như Tả truyện không nhắc tới ông. Có người đoán sách Tôn Tử thật ra là của Tôn Tẫn, người đời sau gán cho một ông tổ xa hơn. Cuộc tranh luận kéo dài nhiều thế kỷ mà không có bằng chứng nào quyết định.
Ngân Tước Sơn, tháng 4 năm 1972
Tháng 4 năm 1972, công nhân làm công trình ở phía nam thành Lâm Nghi, tỉnh Sơn Đông, đụng phải hai ngôi mộ cổ ở một quả đồi tên Ngân Tước Sơn. Đó là mộ thời Tây Hán. Riêng mộ số 1 chứa 4.942 thẻ tre có chữ, cùng nhiều mảnh vụn; mộ số 2 có thêm một bộ lịch. Dựa vào lịch và đồ tùy táng, các nhà khảo cổ xác định mộ chôn vào khoảng đầu đời Hán Vũ đế, tức nửa sau thế kỷ 2 TCN.
Thẻ tre thời đó được kết bằng dây thành cuộn. Dây mục, thẻ rời ra, nằm trong bùn nước hơn hai nghìn năm. Việc chỉnh lý là đọc từng thẻ, đoán thứ tự, ghép lại thành văn bản, giống như ráp một bức tranh nghìn mảnh không có hình mẫu. Nhóm chỉnh lý làm nhiều năm, và các bản công bố về sau có điều chỉnh so với bản đầu, gạt ra những thiên không chắc thuộc Tôn Tẫn.
Trong mộ có những gì
- Sách Tôn Tử, có nội dung gần với bản mười ba thiên lưu truyền, kèm vài thiên dật văn.
- Sách Tôn Tẫn, thứ đã mất từ sau đời Hán.
- Các đoạn của Lục thao, Uất Liêu Tử, Án Tử xuân thu.
- Nhiều văn bản khác về thiên văn, chiêm đoán, phép tắc cai trị.
Việc tìm thấy cả hai sách Tôn trong cùng một ngôi mộ trả lời dứt điểm câu đố cũ: thời Hán người ta đọc hai sách khác nhau của hai người khác nhau. Đồng thời, các đoạn Lục thao và Uất Liêu Tử chứng minh hai sách này đã có từ trước thời Hán, không phải sách giả của người đời sau như nhiều học giả thời Thanh từng ngờ.
Sách Tôn Tẫn còn lại bao nhiêu
Bản chỉnh lý được nhiều người dùng hiện nay giữ mười sáu thiên được xem là chắc chắn thuộc sách Tôn Tẫn, phần lớn mở bằng câu "Tôn Tử nói" hoặc là đối đáp giữa Tôn Tẫn với Tề Uy vương, với Điền Kỵ. Nhiều thẻ bị gãy, mất chữ, nên có thiên chỉ đọc được từng đoạn. Đây là một sách tàn khuyết, cần đọc với tâm thế của người xem một bức bích hoạ đã bong tróc: thấy được dáng chung, nhiều chỗ phải đoán.
So với tám mươi chín thiên mà Hán thư ghi, phần đọc được chỉ là một phần nhỏ. Nhưng chừng ấy đủ để thấy một tư tưởng riêng, không lặp lại Tôn Vũ.
Ham đánh thì mất, ham thắng thì nhục
Thiên kể cuộc gặp đầu tiên với Tề Uy vương có một câu được trích nhiều: kẻ thích việc binh thì mất, kẻ ham lợi từ chiến thắng thì nhục. Sách nói tiếp rằng binh không phải thứ để ưa thích, thắng không phải thứ để tham. Phải đủ sức, có lý do chính đáng thì mới động binh.
Một nhà quân sự nói câu ấy trước mặt vua, vào lúc các nước đang đánh nhau liên miên, là điều đáng nghĩ. Tôn Tẫn không phản chiến theo kiểu Mặc Tử. Ông chấp nhận rằng có lúc buộc phải dùng binh, và khi đó phải làm cho đến nơi. Nhưng ông tách bạch hai thái độ: dùng binh vì cần, và dùng binh vì thích. Thái độ thứ hai, theo ông, dẫn tới diệt vong.
Đặt vào đời sống, đó là phân biệt giữa người đứng ra tranh luận vì có điều cần nói, và người tranh luận vì thích thắng. Người thứ hai thắng nhiều trận nhỏ mà cuối cùng mất cái lớn hơn.
Giữa trời đất không gì quý bằng người
Một thiên khác có câu: giữa trời và đất, không gì quý bằng người. Trong ngữ cảnh, câu này nói việc dùng binh phải thuận thời trời, lợi đất và được lòng người, ba thứ ấy thiếu một thì dù thắng cũng để lại tai hoạ. Nhưng tách ra mà đọc, nó vẫn giữ nguyên sức nặng: con người là thước đo cuối cùng.
Tôn Tẫn cũng hay nói về "thế": cái lực sinh ra từ vị trí và thời điểm, không chỉ từ số đông. Ông so sánh các thứ binh khí với các khái niệm: kiếm như trận, cung nỏ như thế, thuyền xe như sự biến đổi, binh khí dài như quyền biến. Đây là cách người xưa dùng vật cụ thể để nói ý trừu tượng. Ở tầng tư tưởng, ý chính là: sức mạnh có nhiều dạng, và người khôn biết dạng nào hợp lúc nào.
Tôn Vũ và Tôn Tẫn khác nhau thế nào
| Tôn Vũ (sách Tôn Tử) | Tôn Tẫn (sách Tôn Tẫn) | |
|---|---|---|
| Thời đại | Cuối Xuân Thu (theo Sử ký) | Giữa Chiến Quốc, thế kỷ 4 TCN |
| Phục vụ | Vua Ngô Hạp Lư | Tề Uy vương, tướng Điền Kỵ |
| Tình trạng sách | Lưu truyền liên tục, mười ba thiên | Thất truyền sau đời Hán, tìm lại năm 1972, tàn khuyết |
| Hình thức | Phần lớn là luận, ít đối thoại | Nhiều đối đáp với vua và tướng |
| Điểm nhấn | Tính toán trước, thắng mà không cần đánh | Thế, thời, lòng người; cảnh báo thói ham đánh |
Hai sách có quan hệ thầy trò về tư tưởng, nhiều chỗ Tôn Tẫn phát triển ý của Tôn Vũ. Nhưng đọc kỹ thì thấy cuộc chiến thời Tôn Tẫn đã khác: quân đông hơn, kéo dài hơn, các nước lớn hơn. Sách của ông phản ánh một thời mà chiến tranh đã thành gánh nặng thường trực của mọi nhà.
Góc nhìn hôm nay
Câu chuyện Ngân Tước Sơn là bài học về cách nhìn sử liệu: một tranh luận kéo dài nghìn năm có thể được giải bằng một hố đào. Trước khi có bằng chứng, các học giả đều có lý lẽ, và nhiều lý lẽ hoá ra sai. Điều đó nhắc người đọc hôm nay giữ thái độ khiêm tốn với những gì "ai cũng biết".
- Bảo tàng: Bảo tàng thẻ tre mộ Hán Ngân Tước Sơn ở Lâm Nghi được xây ngay tại khu mộ, trưng bày thẻ tre và cấu trúc mộ.
- Đọc sách: tìm bản dịch Tôn Tẫn binh pháp có ghi rõ chỗ khuyết chữ. Bản dịch lấp đầy mọi chỗ trống cho trơn tru là bản đã thêm ý của người dịch.
- Đọc kèm: thiên liệt truyện Tôn Vũ – Ngô Khởi trong Sử ký, để biết những gì sử chép về Tôn Tẫn và phân biệt với giai thoại đời sau.
- Thận trọng với tiểu thuyết và phim về "Tôn Tẫn – Bàng Quyên": rất nhiều tình tiết như học cùng thầy Quỷ Cốc Tử là truyền thuyết, không có trong Sử ký.
Câu hỏi thường gặp
Tôn Tẫn và Tôn Tử có phải là một người?
Không. Tôn Tử (Tôn Vũ) sống cuối thời Xuân Thu, còn Tôn Tẫn sống giữa thời Chiến Quốc, được Sử ký chép là hậu duệ của Tôn Vũ. Thẻ tre Ngân Tước Sơn chứa cả hai sách riêng biệt, xác nhận đây là hai người, hai tác phẩm.
Thẻ tre Ngân Tước Sơn được tìm thấy năm nào?
Tháng 4 năm 1972, ở hai ngôi mộ Tây Hán trên đồi Ngân Tước Sơn, thành phố Lâm Nghi, tỉnh Sơn Đông. Riêng mộ số 1 có 4.942 thẻ tre có chữ.
Vì sao Tôn Tẫn binh pháp từng bị thất truyền?
Sau đời Hán, sách không còn xuất hiện trong các thư mục, có lẽ vì ít được chép lại và dần mất trong loạn lạc. Gần hai nghìn năm người ta chỉ biết tên sách qua Hán thư, cho tới khi thẻ tre được đào lên.
Tôn Tẫn binh pháp còn bao nhiêu thiên?
Bản chỉnh lý thường dùng giữ mười sáu thiên được xem là chắc chắn của Tôn Tẫn, nhiều thiên còn khuyết chữ. Hán thư ghi sách gốc có tám mươi chín thiên, nên phần còn lại chỉ là một phần nhỏ.
Câu nổi tiếng nhất của Tôn Tẫn binh pháp là gì?
Hay được trích nhất là ý "kẻ thích việc binh thì mất, kẻ ham thắng thì nhục", nằm trong thiên kể cuộc gặp với Tề Uy vương. Câu này phân biệt dùng binh vì cần với dùng binh vì thích.