Xung ĐộtWiki
Tìm
Binh thư cổ – tầng tư tưởng

Mặc Tử là ai: kiêm ái, phản đối chiến tranh xâm lược và nghề giữ thành

Mặc Tử chủ trương kiêm ái, thương mọi người như nhau, và phi công, chống xâm lược; ông từng đi mười ngày mười đêm, bày thử công thủ trên bàn để ngăn Sở đánh Tống.

Mặc Tử là ai: kiêm ái, phản đối chiến tranh xâm lược và nghề giữ thành

Mặc Tử (Mặc Địch, sống khoảng thế kỷ 5–4 TCN) chủ trương "kiêm ái", thương yêu mọi người không phân biệt, và "phi công", phản đối chiến tranh xâm lược. Điều làm ông khác mọi nhà phản chiến khác là ông không chỉ viết: ông và môn đồ học nghề giữ thành, sẵn sàng đến giúp nước nhỏ bị nước lớn đánh. Câu chuyện ông đi mười ngày mười đêm để ngăn nước Sở đánh nước Tống là một trong những cảnh "sa bàn" sớm và đẹp nhất trong sách cổ.

Mặc Tử là ai

Về tiểu sử Mặc Tử, sử liệu rất ít. Sử ký của Tư Mã Thiên chỉ dành cho ông vài chục chữ ở cuối một thiên khác, nói ông là đại phu nước Tống, giỏi giữ thành, chủ trương tiết kiệm, và sống cùng thời hoặc sau Khổng Tử một chút. Năm sinh năm mất không ai chắc; các học giả thường xếp ông vào khoảng thế kỷ 5 đến đầu thế kỷ 4 TCN. Quê ông là nước Lỗ hay nước Tống cũng còn tranh luận.

Sách Mặc Tử là tập hợp các bài do Mặc Tử và môn đồ nhiều đời soạn. Hán thư ghi bảy mươi mốt thiên, bản còn lại hiện nay có năm mươi ba thiên. Trong đó có nhóm thiên trình bày học thuyết chính, nhóm thiên về lô-gích và khoa học sơ khai, và một nhóm thiên về kỹ thuật giữ thành.

Thời Chiến Quốc, Mặc gia là một trong hai học phái lớn nhất, ngang với Nho gia. Mạnh Tử từng than rằng lời của Dương Chu và Mặc Địch tràn ngập thiên hạ. Nhưng sau đời Hán, Mặc gia gần như biến mất, mãi đến thời Thanh mới được nghiên cứu lại.

Kiêm ái: loạn sinh ra từ đâu

Thiên Kiêm ái mở bằng một lập luận kiểu thầy thuốc: muốn chữa bệnh phải biết bệnh từ đâu ra; muốn trị loạn phải biết loạn từ đâu ra. Theo Mặc Tử, loạn sinh ra từ chỗ người ta không thương nhau. Con chỉ thương mình mà không thương cha, nên làm hại cha để lợi cho mình. Nhà này chỉ thương nhà mình mà không thương nhà khác, nên lấy của nhà khác. Nước này chỉ thương nước mình, nên đánh nước khác.

Giải pháp ông đưa ra là "kiêm ái": coi nhà người như nhà mình, nước người như nước mình. Nếu ai cũng vậy thì không còn ai muốn hại ai.

Nho gia, đặc biệt là Mạnh Tử, chê kiêm ái là "vô phụ", tức xoá mất tình thân đặc biệt với cha mẹ. Cuộc tranh luận này rất đáng đọc, vì nó đặt ra câu hỏi mà người hoà giải hôm nay vẫn gặp: ta nên đối xử công bằng tuyệt đối với mọi người, hay được phép ưu tiên người thân? Mặc Tử chọn vế thứ nhất, Nho gia chọn vế thứ hai.

Đặt cạnh lý thuyết xung đột, cách nhìn của Mặc Tử khớp với một ý quen thuộc: phần lớn xung đột bắt đầu từ chỗ mỗi bên chỉ thấy lợi ích của mình. Bước đầu của mọi cuộc hoà giải là giúp mỗi bên nhìn thấy nhu cầu của bên kia.

Phi công: lập luận từ vườn đào

Thiên Phi công phần trên là một đoạn lập luận nổi tiếng. Mặc Tử bắt đầu từ chuyện nhỏ:

  1. Một người vào vườn nhà khác trộm đào mận. Ai cũng chê, quan bắt thì phạt. Vì người ấy làm hại người để lợi cho mình.
  2. Trộm chó, lợn, gà của người thì tội nặng hơn, vì làm hại người nhiều hơn.
  3. Vào chuồng dắt trâu ngựa của người, tội còn nặng hơn nữa.
  4. Giết một người vô tội để lấy áo, lấy gươm, tội còn nặng hơn.

Rồi ông đặt câu hỏi: giết một người thì gọi là bất nghĩa, phải chịu một tội chết. Giết mười người thì mười lần bất nghĩa. Vậy mà đem quân đi đánh nước khác, giết hàng nghìn người, thì người ta lại khen là nghĩa, chép vào sử để truyền đời. Ông ví điều này như người thấy chút đen thì gọi là đen, thấy nhiều đen lại gọi là trắng.

Lập luận này mạnh vì nó dùng chính chuẩn mực đạo đức thường ngày của người nghe để soi vào việc lớn. Nó không cần lý thuyết cao xa. Nó chỉ hỏi: sao cùng một việc, làm nhỏ thì là tội, làm lớn lại thành công trạng?

Cần lưu ý: Mặc Tử không phản đối mọi cuộc chiến. Ông phân biệt "công" (đánh nước khác để chiếm) với "tru" (trừng trị kẻ tàn bạo), và hết sức ủng hộ việc phòng thủ. Phản chiến của ông là phản đối xâm lược, không phải buông vũ khí.

Mười ngày mười đêm và chín lần công thủ trên mặt bàn

Thiên Công Thâu chép câu chuyện được kể lại nhiều nhất về Mặc Tử. Công Thâu Bàn, người thợ giỏi nổi tiếng (dân gian thường đồng nhất với Lỗ Ban), chế ra thang mây cho nước Sở để đánh nước Tống. Mặc Tử nghe tin, từ nước Tề (có bản chép là nước Lỗ) lên đường, đi mười ngày mười đêm đến kinh đô Sở.

Ông gặp Công Thâu Bàn trước, rồi gặp vua Sở. Lời lẽ không lay được vua, ông đề nghị một cuộc thử: Mặc Tử cởi dây lưng làm tường thành, lấy thẻ gỗ làm khí cụ. Công Thâu Bàn chín lần bày cách đánh, Mặc Tử chín lần chống được. Cách đánh của Công Thâu Bàn đã hết, cách giữ của Mặc Tử vẫn còn.

Công Thâu Bàn nói rằng ông biết cách thắng Mặc Tử nhưng không nói ra. Mặc Tử đáp rằng ông cũng biết Công Thâu Bàn định làm gì, và cũng không nói. Vua Sở hỏi, Mặc Tử mới giải thích: ý Công Thâu Bàn là giết Mặc Tử thì Tống không ai giữ được. Nhưng học trò của Mặc Tử là Cầm Hoạt Ly cùng ba trăm người đã mang khí cụ giữ thành của ông, đứng trên thành Tống chờ quân Sở. Giết ông cũng vô ích. Vua Sở thôi không đánh Tống.

Đây là một trong những ghi chép cổ nhất về việc dùng mô hình trên mặt bàn để thử một cuộc đối đầu thay vì đánh thật. Nó cho thấy một ý rất hiện đại: nếu có thể chứng minh trước rằng một cuộc tấn công sẽ không thành, người ta có thể tránh được cả cuộc chiến.

Cái kết ít ai nhớ

Câu chuyện có một đoạn cuối. Trên đường về, Mặc Tử đi qua nước Tống, gặp mưa, muốn trú dưới cổng làng thì người giữ cổng không cho vào. Người nước Tống không hề biết ông vừa cứu họ. Sách kết bằng một nhận xét: người lo việc ở chỗ chưa thành hình thì người đời không biết công; kẻ tranh nhau ở chỗ ai cũng thấy thì người đời mới biết.

Đó là bài học về phòng ngừa xung đột: việc ngăn được một cuộc đối đầu thường không ai thấy, không ai cảm ơn. Người hoà giải giỏi, người quản lý biết gỡ mâu thuẫn từ sớm, cũng thường ở trong vị trí của Mặc Tử dưới cơn mưa.

Nghề giữ thành ở tầng tư tưởng

Nhóm thiên cuối sách Mặc Tử, từ thiên Bị thành môn trở đi, bàn kỹ thuật giữ thành. Chi tiết kỹ thuật thuộc về một trang chuyên thành luỹ và lịch sử quân sự. Ở đây chỉ cần thấy một điều: một học phái chủ trương thương yêu mọi người lại dồn sức vào kỹ thuật phòng thủ. Với Mặc gia, đó không mâu thuẫn. Muốn ngăn kẻ mạnh bắt nạt kẻ yếu thì kẻ yếu phải giữ được mình. Lòng tốt mà không có năng lực thì không bảo vệ được ai.

Tiếng Hán có thành ngữ "Mặc thủ", gốc từ tài giữ thành của Mặc Tử. Về sau "Mặc thủ thành quy" lại mang nghĩa giữ khư khư lề lối cũ, một nghĩa trôi khá xa so với gốc.

Bảng so sánh: Mặc Tử, Nho gia, sách binh

Câu hỏiMặc TửNho giaSách binh (Tôn, Ngô)
Chiến tranh xâm lượcBất nghĩa, như trộm cướp ở quy mô lớnKhông chính đáng nếu không vì nhân nghĩaLà việc lớn, phải tính rất kỹ, tránh nếu được
Phòng thủỦng hộ, tự mình đi giúpChấp nhận, nhấn vào đức của người cai trịLà một phần của nghề
Thương ngườiThương đều mọi ngườiThương có thứ bậc, từ người thân raThương lính để lính theo
Cách giải xung độtXoá ranh giới "mình – người"Sửa mình, giữ lễTính toán thế, tránh đánh khi không lợi

Góc nhìn hôm nay

Mặc Tử đáng đọc vì ông đưa ra một mô hình hiếm: người phản đối bạo lực nhưng không ngây thơ. Ông vừa lập luận bằng đạo đức, vừa chuẩn bị năng lực để bảo vệ kẻ yếu, vừa chịu đi bộ mười ngày để nói chuyện trực tiếp với người sắp gây chiến.

  • Đọc thiên Công Thâu trước: ngắn, có cốt truyện, dễ nhớ.
  • Đọc thiên Phi công phần trên và thiên Kiêm ái phần trên. Mỗi thiên chỉ vài trang mà đủ thấy lối lập luận của ông.
  • Đọc đối chiếu với phần Mạnh Tử phê phán Mặc gia để thấy cuộc tranh luận hai bên.
  • Khi gặp tranh chấp đời thường, thử làm như Mặc Tử ở nước Sở: thay vì cãi bằng lời, cùng nhau "bày lên bàn" xem kế hoạch của mỗi bên sẽ dẫn tới đâu.

Câu hỏi thường gặp

Kiêm ái là gì?

Kiêm ái là chủ trương của Mặc Tử: thương yêu mọi người như nhau, coi nhà người như nhà mình, nước người như nước mình. Ông cho rằng loạn lạc sinh ra từ việc người ta chỉ thương mình mà không thương người.

Phi công nghĩa là gì?

Phi công là phản đối chiến tranh xâm lược. Mặc Tử lập luận rằng giết một người bị coi là tội, nên đánh nước khác giết hàng nghìn người càng là tội lớn, không thể gọi là nghĩa. Ông vẫn ủng hộ phòng thủ.

Chuyện Mặc Tử và Công Thâu Bàn kể gì?

Công Thâu Bàn chế thang mây giúp nước Sở đánh nước Tống. Mặc Tử đi mười ngày mười đêm đến Sở, dùng dây lưng làm thành, thẻ gỗ làm khí cụ, chín lần chống được chín cách đánh của Công Thâu Bàn, khiến vua Sở bỏ ý định.

Mặc Tử khác Khổng Tử thế nào?

Khổng Tử và Nho gia chủ trương thương có thứ bậc, bắt đầu từ cha mẹ, người thân. Mặc Tử chủ trương thương đều mọi người và chống xa hoa, nghi lễ tốn kém. Mạnh Tử từng chê kiêm ái là xoá mất đạo làm con.

Sách Mặc Tử còn bao nhiêu thiên?

Hán thư ghi bảy mươi mốt thiên, bản hiện còn có năm mươi ba thiên. Sách là tập hợp bài của Mặc Tử và môn đồ nhiều đời, gồm học thuyết, lô-gích và kỹ thuật giữ thành.

Mở app Xung Đột

Sa bàn giấy, quân cờ gỗ — cắt tiếp tế, hạ thủ phủ

Mở app Xung Đột

Bài viết liên quan

Mở app Xung Đột

Sa bàn giấy, quân cờ gỗ — cắt tiếp tế, hạ thủ phủ

Mở app Xung Đột Xem app khác