Lục thao và Tam lược là hai sách binh trong Võ kinh thất thư, được gán cho hai nhân vật huyền thoại: Lục thao cho Khương Thái Công (Lã Vọng) thời đầu nhà Chu, Tam lược cho Hoàng Thạch Công, cụ già trao sách cho Trương Lương. Giới nghiên cứu hiện nay xem việc gán tên ấy là truyền thuyết: Lục thao nhiều khả năng soạn thời Chiến Quốc, Tam lược còn muộn hơn. Dù vậy, hai sách chứa những ý về quyền lực và lòng người rất đáng đọc, và để lại cụm từ "lược thao" trong tiếng Việt.
Vì sao người xưa đặt sách dưới tên người khác
Thời trước khi có khái niệm bản quyền, việc mượn tên một bậc hiền nhân để đặt cho sách là chuyện phổ biến. Một tác phẩm mang tên Hoàng Đế, Thần Nông hay Thái Công sẽ được đọc, được giữ, được tôn trọng hơn một tác phẩm của người vô danh. Người soạn có khi không định lừa ai: họ coi mình đang chép lại, nối tiếp "đạo" của người xưa.
Vì vậy, khi đọc sách cổ Trung Hoa, cần tách hai câu hỏi. Câu thứ nhất: sách này nói gì, có giá trị gì. Câu thứ hai: ai viết, viết khi nào. Câu thứ nhất trả lời bằng cách đọc. Câu thứ hai phải dựa vào ngôn ngữ, thư mục cổ và khảo cổ. Lục thao và Tam lược là ví dụ rõ nhất cho chuyện hai câu hỏi này cho ra hai câu trả lời rất khác nhau.
Lục thao: sáu cái túi đựng mưu
"Thao" vốn là cái bao đựng cung, cũng chỉ sự giấu kín, nên "lục thao" có thể hiểu là sáu bao chứa mưu lược. Sách gồm sáu phần, tổng cộng sáu mươi thiên, đều dưới dạng Văn vương và Vũ vương nhà Chu hỏi, Thái Công đáp:
| Phần | Nội dung chính |
|---|---|
| Văn thao | Trị nước, chọn người hiền, thương dân |
| Vũ thao | Thời cơ, chuẩn bị trước khi động binh |
| Long thao | Tổ chức, chọn tướng, mệnh lệnh |
| Hổ thao | Khí giới và cách ứng phó các tình huống |
| Báo thao | Xử lý địa hình hiểm trở |
| Khuyển thao | Phối hợp, chọn và luyện quân |
Ba phần sau đi vào kỹ thuật chiến trận và thuộc về một trang chuyên lịch sử quân sự. Ở tầng tư tưởng, phần đáng đọc nhất là Văn thao và Vũ thao, nơi việc binh gần như biến mất sau việc trị dân.
Thiên hạ không phải của một người
Trong Văn thao có một câu được trích rất nhiều: thiên hạ không phải là thiên hạ của một người, mà là thiên hạ của thiên hạ. Sách giải thích: ai cùng chia lợi với thiên hạ thì được thiên hạ, ai giành lấy lợi của thiên hạ một mình thì mất thiên hạ.
Đây là một ý rất mạnh, đặt trong miệng một nhân vật giúp nhà Chu lật nhà Thương. Nó biện minh cho việc thay triều đổi đại bằng lý lẽ: kẻ cai trị độc chiếm lợi ích đã đánh mất chính đáng. Đọc theo lý thuyết xung đột, đó là nhận xét rằng xung đột lớn thường bắt nguồn từ chuyện lợi ích bị dồn vào một phía. Muốn yên thì phải chia.
Chuyện câu cá
Thiên mở đầu Lục thao kể Văn vương gặp Thái Công đang câu cá bên sông Vị. Thái Công giảng về câu cá để nói về dùng người: mồi khác nhau thì cá khác nhau, lộc khác nhau thì người theo khác nhau. Hình ảnh ông già câu cá bên sông Vị trở thành biểu tượng của người tài chờ thời. Nhưng cần nhớ: cuộc gặp và lời đối đáp ấy là văn chương được dựng sau nhiều thế kỷ, không phải biên bản.
Lục thao được soạn khi nào
Ngôn ngữ, chế độ quân sự và khí giới nhắc trong Lục thao, như kỵ binh dùng ngựa cưỡi, thuộc về thời Chiến Quốc chứ không phải đầu nhà Chu. Học giả thời Thanh từng cho đây là sách giả muộn. Năm 1972, thẻ tre Ngân Tước Sơn có những đoạn tương ứng với Lục thao. Từ đó, ý kiến chung chuyển thành: sách soạn khoảng thời Chiến Quốc, đã lưu hành từ đầu thời Hán, gán cho Thái Công.
Tam lược và cuộc gặp trên cầu Hạ Bì
Sử ký, thiên Lưu Hầu thế gia, kể một chuyện mà ai đọc cũng nhớ. Trương Lương, khi còn trốn tránh sau vụ mưu giết Tần Thuỷ Hoàng, đi dạo trên cây cầu ở Hạ Bì. Một ông già áo vải đánh rơi giày xuống cầu, bảo Trương Lương xuống nhặt rồi xỏ giày cho mình. Trương Lương nén giận làm theo. Ông già hẹn năm ngày sau gặp lại lúc sáng sớm, rồi hai lần mắng Trương Lương đến muộn, đến lần thứ ba Trương Lương đi từ nửa đêm mới được trao một bộ sách.
Điều quan trọng: Sử ký ghi bộ sách ấy là "Thái Công binh pháp", không phải "Tam lược". Ông già còn dặn mười ba năm sau gặp một hòn đá vàng dưới núi Cốc Thành, đó chính là ông. Tên Hoàng Thạch Công, "ông đá vàng", sinh ra từ đó.
Việc gắn sách Tam lược với Hoàng Thạch Công là của người đời sau. Văn bản Tam lược hiện còn được nhiều người xếp vào khoảng cuối Tây Hán hoặc muộn hơn, và niên đại cụ thể đến nay vẫn còn tranh luận. Câu chuyện trên cầu là sử chép, nhưng cái tên sách là gán thêm.
Tam lược nói gì
Tam lược gồm ba phần: Thượng lược, Trung lược và Hạ lược. Phần lớn sách bàn về cách người cầm quyền giữ lòng người, dùng người tài và tránh đố kỵ. Sách hay dẫn một văn bản cổ gọi là "Quân sấm", trong đó có câu nổi tiếng: mềm có thể chế ngự cứng, yếu có thể chế ngự mạnh.
Ý "nhu chế cương" gần với tư tưởng Lão Tử. Nó không có nghĩa là người yếu luôn thắng. Nó nói rằng sự cứng nhắc dễ gãy, người biết mềm dẻo, biết lùi đúng lúc thì giữ được lâu. Trong xung đột hằng ngày, người đáp trả mọi lời gay gắt bằng lời gay gắt hơn thường đẩy cuộc cãi thành cuộc chiến. Người biết hạ giọng có khi giữ được thế chủ động hơn.
Tam lược cũng nhấn mạnh rằng người cầm quân phải chia ngọt sẻ bùi với cấp dưới. Sách nhắc chuyện xưa: có người dâng một vò rượu, vị tướng đổ xuống dòng sông cho cả quân cùng uống. Rượu ít, nước nhiều, chẳng ai say, nhưng lòng quân cảm động. Đây là giai thoại minh hoạ, không gắn với trận đánh nào cụ thể, và ý của nó là: niềm tin sinh ra từ việc người đứng đầu không giữ riêng phần mình.
"Lược thao" trong tiếng Việt
Từ hai tên sách, tiếng Việt có cụm "lục thao tam lược", nói gọn là "thao lược" hay "lược thao", chỉ tài mưu lược của người cầm quân. Truyện Kiều tả Từ Hải: "Côn quyền hơn sức, lược thao gồm tài". Người Việt đọc câu ấy nhiều đời mà ít ai nghĩ tới chuyện gốc của chữ nằm ở hai cuốn sách mang tên người huyền thoại.
Đó cũng là cách sách binh cổ còn sống hôm nay: không phải qua người đọc nguyên văn, mà qua từ ngữ đã thấm vào ngôn ngữ thường ngày.
Góc nhìn hôm nay
Đọc Lục thao và Tam lược, bài học đầu tiên là bài học về sử liệu. Một câu chuyện hay, một cái tên lớn trên bìa sách, không đảm bảo điều gì về nguồn gốc. Thói quen hỏi "ai viết, khi nào, căn cứ đâu" giúp người đọc khỏi tin nhầm cả ngàn thứ khác, từ danh ngôn lan truyền trên mạng đến "bí kíp cổ nhân" in trên bìa sách kỹ năng.
- Đọc Văn thao trước. Đây là phần gần với tư tưởng chính trị, ít kỹ thuật.
- Đọc thiên Lưu Hầu thế gia trong Sử ký để thấy câu chuyện gốc, rồi so với các bản kể đời sau để thấy truyền thuyết lớn dần như thế nào.
- Đọc Tam lược cạnh Đạo Đức Kinh để thấy ý "nhu thắng cương" đi từ triết học sang sách binh ra sao.
- Khi gặp câu "Khương Tử Nha dạy rằng…" hay "Hoàng Thạch Công nói…", hãy hiểu là "sách gán cho ông ấy chép rằng…".
Câu hỏi thường gặp
Lục thao có phải do Khương Tử Nha viết?
Theo giới nghiên cứu, không. Sách được gán cho Khương Thái Công nhưng ngôn ngữ và nội dung thuộc thời Chiến Quốc. Thẻ tre Ngân Tước Sơn cho thấy sách đã lưu hành từ đầu thời Hán.
Hoàng Thạch Công có thật không?
Sử ký có chép chuyện một ông già trao sách cho Trương Lương ở cầu Hạ Bì, nhưng nhân vật mang nhiều màu sắc huyền thoại. Sử ký ghi sách được trao là "Thái Công binh pháp", còn việc gắn Tam lược với ông là của người đời sau.
Lục thao gồm những phần nào?
Gồm sáu phần: Văn thao, Vũ thao, Long thao, Hổ thao, Báo thao, Khuyển thao, tổng cộng sáu mươi thiên. Tất cả viết dưới dạng Văn vương, Vũ vương hỏi và Thái Công trả lời.
"Nhu năng chế cương" nghĩa là gì?
Nghĩa là mềm có thể chế ngự cứng. Câu này được Tam lược dẫn từ một văn bản cổ, ý nói sự mềm dẻo, biết lùi đúng lúc giữ được lâu hơn sự cứng nhắc. Ý tưởng này gần với Đạo Đức Kinh.
"Lược thao" trong Truyện Kiều có nghĩa là gì?
"Lược thao" là cách nói gọn của "lục thao tam lược", chỉ tài mưu lược của người cầm quân. Câu "Côn quyền hơn sức, lược thao gồm tài" khen Từ Hải vừa giỏi võ nghệ vừa giỏi mưu lược.