Võ kinh thất thư là bộ bảy sách binh được triều Tống chọn làm sách chuẩn vào khoảng năm 1080, đời Tống Thần Tông: Tôn Tử, Ngô Tử, Tư Mã pháp, Uất Liêu Tử, Lục thao, Tam lược và Lý Vệ Công vấn đối. Đây không phải bảy cuốn sách ra đời cùng lúc, mà là một tuyển tập được gom lại từ những văn bản cách nhau cả nghìn năm, rồi đóng khung thành "kinh" để dạy và để thi võ cử. Muốn hiểu người Trung Hoa xưa nghĩ gì về chiến tranh và xung đột, đây là cánh cửa chính.
Bộ sách ra đời trong hoàn cảnh nào
Nhà Tống nổi tiếng trọng văn. Quan văn đứng trên quan võ, kỳ thi chữ nghĩa là con đường danh giá nhất. Nhưng biên giới phía bắc luôn căng, và triều đình cần một lớp võ quan biết chữ, đọc được sách binh, chứ không chỉ khoẻ tay. Thời Tống Thần Tông, trong làn sóng cải cách gắn với tên Vương An Thạch, trường võ học và kỳ thi võ cử được chấn chỉnh lại.
Vấn đề là sách binh lưu truyền khi đó rất nhiều, chép tay sai lệch, có cuốn thật cuốn giả lẫn lộn. Triều đình giao cho các học quan, trong đó tên được nhắc nhiều nhất là Chu Phục và Hà Khứ Phi, khảo đính và chọn lấy những cuốn đáng dạy nhất. Kết quả là bộ bảy sách được ban hành khoảng năm 1080, niên hiệu Nguyên Phong. Từ đó, thuộc Võ kinh thất thư trở thành điều kiện để người học võ đi thi và thăng chức.
Chi tiết này quan trọng: bộ sách không phải do một nhà tư tưởng soạn ra để trình bày một học thuyết, mà là lựa chọn của một bộ máy nhà nước cần một giáo trình. Vì vậy trong bảy cuốn có những giọng nói rất khác nhau, có chỗ còn mâu thuẫn nhau.
Bảy cuốn gồm những gì
| Tên sách | Gán cho | Niên đại theo giới nghiên cứu | Điểm nổi bật về tư tưởng |
|---|---|---|---|
| Tôn Tử binh pháp | Tôn Vũ, cuối thời Xuân Thu | Hình thành khoảng thời Xuân Thu – Chiến Quốc | Chiến tranh là việc lớn, phải tính kỹ; thắng mà không phải đánh là giỏi nhất |
| Ngô Tử | Ngô Khởi, đầu thời Chiến Quốc | Thời Chiến Quốc, được chỉnh lại về sau | Trong nước phải hoà thì mới làm được việc lớn; thắng nhiều lần dễ dẫn đến mất nước |
| Tư Mã pháp | Phép binh cổ, kèm tên Tư Mã Nhương Thư | Thời Chiến Quốc, nước Tề | Binh phải có lễ, có nhân; dùng binh là để chấm dứt loạn |
| Uất Liêu Tử | Uất Liêu, thời Chiến Quốc | Có mảnh trong thẻ tre Ngân Tước Sơn | Kỷ luật, thưởng phạt rõ ràng; coi trọng việc nuôi dân trước khi dùng binh |
| Lục thao | Khương Thái Công (Lã Vọng) | Thực ra soạn thời Chiến Quốc | Đối thoại Văn vương, Vũ vương với Thái Công; chính trị đi trước binh |
| Tam lược | Hoàng Thạch Công | Khoảng cuối Tây Hán trở về sau, còn tranh luận | Mềm thắng cứng, yếu thắng mạnh; giữ lòng người |
| Lý Vệ Công vấn đối | Đường Thái Tông hỏi, Lý Tĩnh đáp | Nhiều người cho là soạn muộn, có thể thời Tống | Bàn lại các sách cũ, phân biệt "kỳ" và "chính" |
Nhìn bảng sẽ thấy ngay: phần lớn tên tác giả là tên gán. Người xưa có thói quen đặt sách dưới tên một bậc hiền nhân thời trước cho có uy. Chuyện Khương Thái Công viết Lục thao hay Hoàng Thạch Công trao Tam lược là truyền thuyết, không phải sử liệu. Đó là đề tài của một bài riêng trong danh mục này.
Vì sao phát hiện Ngân Tước Sơn làm thay đổi cách nhìn bộ sách
Từ thời Thanh, nhiều học giả nghi ngờ một số cuốn trong bộ là sách giả do người đời sau soạn, đặc biệt là Lục thao và Uất Liêu Tử. Lý lẽ của họ dựa vào văn phong và vào việc thư mục cổ ghi chép không khớp.
Năm 1972, ở Ngân Tước Sơn, gần thành phố Lâm Nghi (Sơn Đông), người ta đào được hai ngôi mộ thời Tây Hán với hàng nghìn thẻ tre. Trong đó có những đoạn của Lục thao và Uất Liêu Tử. Nghĩa là các văn bản này đã có mặt từ đầu thời Hán, chứ không phải do người thời Tống bịa ra. Lời nghi "sách giả" vì thế phải sửa lại thành một nhận định mềm hơn: tên tác giả có thể là gán, nhưng nội dung cổ thật.
Cũng ở đó tìm ra Tôn Tẫn binh pháp, cuốn sách đã thất truyền gần hai nghìn năm. Tôn Tẫn không có trong Võ kinh thất thư vì thời Tống chẳng ai còn đọc được nó. Chuyện này kể trong bài về thẻ tre Ngân Tước Sơn.
Một bộ sách binh nhưng không cổ vũ đánh nhau
Người chưa đọc thường nghĩ sách binh là sách dạy cách thắng trận. Đọc vào thì thấy phần lớn trang giấy bàn chuyện khác: khi nào không nên đánh, vì sao đánh nhiều thì nước kiệt, người cầm quân phải có đức gì, dân có theo hay không.
Câu mở đầu nổi tiếng của sách Tôn Tử nói chiến tranh là việc lớn của nước, liên quan sống chết, còn mất, không thể không xét kỹ. Ngô Tử cảnh báo rằng thắng trận thì dễ, giữ được cái thắng mới khó, và trong thiên hạ, nước thắng năm lần thì gặp hoạ, thắng một lần mới thành nghiệp lớn. Tư Mã pháp có câu được nhắc nhiều: nước tuy lớn, ham đánh ắt mất; thiên hạ tuy yên, quên việc binh ắt nguy. Ba cuốn ba giọng, nhưng cùng một mạch nghĩ: xung đột vũ trang là vật đắt giá nhất mà một xã hội có thể trả.
Đây là lý do một trang viết về xung đột như trang này đọc binh thư ở tầng tư tưởng. Không phải để học cách bày trận, mà để thấy người xưa đã suy nghĩ rất kỹ về cái giá của đối đầu, về việc giữ lòng người, về chuyện "thắng" chưa chắc đã là thắng.
Ba trục tư tưởng chạy qua cả bộ
Chính trị và lòng dân đi trước
Gần như cuốn nào cũng đặt việc trị nước lên trước việc dùng binh. Lục thao mở bằng những cuộc trò chuyện về cách trị dân, giảm thuế, chọn người hiền. Uất Liêu Tử bàn kỹ về việc cày cấy, nuôi dân. Ngô Tử nói rõ: trong nước không hoà thì không thể xuất quân. Với họ, một đội quân chỉ mạnh khi phía sau nó là một xã hội không lục đục.
Kỷ luật và thưởng phạt
Uất Liêu Tử và Ngô Tử đặc biệt nhấn vào kỷ luật: lệnh phải rõ, thưởng phạt phải công bằng, người chỉ huy phải chịu khổ cùng lính. Đọc ở tầng tư tưởng, đó là bài học về niềm tin trong một tập thể: người ta chỉ chịu theo khi tin rằng luật chơi công bằng.
Biết người, biết hoàn cảnh, biết lúc dừng
Tôn Tử có ý "biết mình biết người". Lý Vệ Công vấn đối bàn nhiều về việc linh hoạt giữa cách đánh chính diện và cách bất ngờ. Tam lược nói mềm có thể thắng cứng. Chung lại, đó là thái độ đọc tình hình chứ không bám một công thức.
Bộ sách ra khỏi biên giới Trung Hoa
Võ kinh thất thư được khắc in nhiều lần, và theo con đường sách Hán truyền sang Triều Tiên, Nhật Bản, Việt Nam. Ở nước ta, các triều đại có tổ chức thi võ, và sách binh Trung Hoa là một phần chương trình. Những người soạn binh thư Việt về sau đều đọc qua bộ sách này rồi chọn lọc, viết lại cho hợp địa thế và con người nước mình. Chuyện binh thư Việt cụ thể thuộc về một trang khác chuyên lịch sử quân sự.
Ở Nhật, các bản sách binh Trung Hoa được giới võ sĩ đọc từ rất sớm. Ở phương Tây, sách Tôn Tử được dịch ra tiếng Pháp từ năm 1772 qua bản của giáo sĩ Joseph-Marie Amiot, còn trọn bộ bảy sách thì phải đợi rất lâu sau mới có bản dịch tiếng Anh đầy đủ.
Đọc Võ kinh thất thư hôm nay thế nào cho đúng
Có hai cách đọc dễ sai. Cách thứ nhất là coi đây là sách mẹo vặt để áp vào kinh doanh, tình trường, kiểu "dùng binh pháp để thắng đối thủ". Cách đọc này cắt một câu khỏi ngữ cảnh rồi gán cho nó nghĩa nó không có. Cách thứ hai là coi đây là sách cổ hủ, chỉ có giá trị bảo tàng.
Cách đọc hữu ích hơn là đọc như một cuộc tranh luận kéo dài nhiều thế kỷ về cái giá của xung đột. Mỗi cuốn trả lời một câu hỏi khác nhau: khi nào đáng đánh, làm sao để không phải đánh, làm sao để một tập thể không tan rã khi gặp áp lực. Đó là những câu hỏi mà một người làm quản lý, một người làm cha mẹ, hay một người hoà giải vẫn gặp mỗi ngày.
- Nên bắt đầu bằng Ngô Tử và Tư Mã pháp: ngắn, giọng nói rõ, nhiều đoạn bàn về đạo đức của việc dùng binh.
- Đọc kèm phần chú giải lịch sử để biết cuốn nào gán tên ai, soạn khoảng khi nào, tránh tin theo truyền thuyết.
- Tìm bản dịch có kèm nguyên văn Hán và chú thích. Bản dịch đọc trôi chảy mà không có nguyên văn thì khó biết người dịch có thêm thắt hay không.
- Bảo tàng: nếu có dịp tới Lâm Nghi, Bảo tàng thẻ tre mộ Hán Ngân Tước Sơn trưng bày chính những thẻ tre đã làm sáng tỏ niên đại một số cuốn trong bộ.
Những điều hay bị nhớ nhầm
- "Võ kinh thất thư do Tôn Tử viết": sai. Tôn Tử chỉ là một trong bảy cuốn.
- "Bảy cuốn ra đời cùng thời": sai. Chúng cách nhau nhiều thế kỷ, được gom lại vào thời Tống.
- "36 kế nằm trong Võ kinh thất thư": sai. Ba mươi sáu kế là một văn bản khác, muộn hơn nhiều, không thuộc bộ này.
- "Tên tác giả trên bìa là thật": phần lớn là gán. Đặc biệt Lục thao và Tam lược.
Câu hỏi thường gặp
Võ kinh thất thư gồm những cuốn nào?
Gồm bảy cuốn: Tôn Tử binh pháp, Ngô Tử, Tư Mã pháp, Uất Liêu Tử, Lục thao, Tam lược và Lý Vệ Công vấn đối. Bộ được triều Tống chọn và ban hành khoảng năm 1080 để làm sách dạy và thi võ cử.
Võ kinh thất thư ra đời năm nào?
Bộ sách được định hình khoảng năm 1080, niên hiệu Nguyên Phong đời Tống Thần Tông. Tuy vậy từng cuốn trong bộ có niên đại riêng, phần lớn từ thời Chiến Quốc, có cuốn có thể muộn tới thời Tống.
Vì sao Tôn Tẫn binh pháp không có trong Võ kinh thất thư?
Vì đến thời Tống, sách Tôn Tẫn đã thất truyền từ lâu, không ai còn bản để chọn. Mãi đến năm 1972, thẻ tre Ngân Tước Sơn mới cho người ta đọc lại được phần lớn văn bản này.
Ba mươi sáu kế có thuộc Võ kinh thất thư không?
Không. Ba mươi sáu kế là một văn bản riêng, xuất hiện muộn hơn nhiều và không nằm trong bảy sách được triều Tống chọn. Hai thứ hay bị nhắc chung nên dễ nhầm.
Có nên đọc Võ kinh thất thư để áp dụng vào kinh doanh?
Đọc để hiểu cách người xưa suy nghĩ về cái giá của xung đột, về kỷ luật và lòng người thì có ích. Còn bê nguyên câu chữ vào chuyện cạnh tranh hôm nay thường là cắt câu khỏi ngữ cảnh, dễ hiểu sai ý sách.