Xung ĐộtWiki
Tìm
Cờ chiến lược cổ thế giới

Cờ Tamerlane: bàn 10 × 11 ô với hươu cao cổ, lạc đà, toà thành

Cờ Tamerlane là cờ lớn Trung Á thế kỷ 14 gắn với thời Timur: bàn 10 × 11 cộng hai ô thành, mỗi bên 28 quân có hươu cao cổ, lạc đà; phần phong cấp tốt vẫn còn phỏng dựng.

Cờ Tamerlane: bàn 10 × 11 ô với hươu cao cổ, lạc đà, toà thành

Cờ Tamerlane là thứ cờ lớn của vùng Trung Á và Ba Tư thế kỷ 14, gắn với thời Timur (người châu Âu gọi là Tamerlane, 1336–1405). Bàn 10 × 11 ô cộng thêm hai ô "thành" nhô ra ngoài, mỗi bên 28 quân, gồm cả những quân không có trong cờ vua như hươu cao cổ, lạc đà, cỗ máy công thành, và mười một loại tốt khác nhau. Nguồn chính là các bản thảo Ba Tư, trong đó có bộ bách khoa Nafa'is al-funun của al-Amuli; nhiều chi tiết luật, nhất là phần phong cấp của tốt, vẫn được phỏng dựng và chưa thống nhất.

Thời của "cờ lớn"

Từ khi shatranj thành hình, người chơi ở thế giới Hồi giáo đã thử nhiều biến thể mở rộng: bàn 10 × 10 có thêm quân, bàn hình tròn, bàn dài. Các nguồn Ả Rập và Ba Tư gọi chung chúng là "cờ lớn" hay "cờ đầy đủ". Cờ Tamerlane là bản lớn và phức tạp nhất còn được mô tả khá đầy đủ.

Gắn tên Timur vào thứ cờ này có lý do: các nguồn kể Timur ưa cờ lớn hơn shatranj thường. Ông mời những kỳ thủ giỏi nhất về triều, trong đó có Ali ash-Shatranji người Tabriz, kỳ thủ hàng đầu thời ấy, được cho là có thể đánh nhiều ván cùng lúc mà không nhìn bàn. Một bản thảo Ba Tư, có lẽ của chính Ali ash-Shatranji, tả thứ cờ này và còn kể một chuyện mang màu truyền thuyết rằng cờ lớn được thần Hermes trao cho Alexander Đại đế ở Ấn Độ. Nói Timur "sáng chế" cờ Tamerlane là cách nói theo truyền thống, không phải điều đã được chứng minh.

Bàn cờ có hai "toà thành"

Bàn chính có 110 ô, xếp 10 cột × 11 hàng, không tô hai màu. Ngoài ra có hai ô nhô ra khỏi mép bàn: một ô bên trái hàng thứ chín, một ô bên phải hàng thứ hai, gọi là "thành". Tổng cộng 112 ô. Theo mô tả trong Nafa'is al-funun, nếu vua của một bên chạy được vào thành của đối phương, ván cờ được xử hoà. Toà thành vì thế là nơi trú ẩn cuối cùng, một ý tưởng không thứ cờ nào trong họ cờ vua có.

Những quân lạ trên bàn

QuânTên gốcCách đi theo các phục dựng
VuaShahMột ô mọi hướng; một lần trong ván được đổi chỗ với một quân mình để thoát thế nguy
Quân sưFerzMột ô chéo
Tể tướngWazirMột ô ngang hoặc dọc
Hươu cao cổZurafaMột ô chéo rồi đi tiếp thẳng ít nhất ba ô, không được nhảy qua quân
Quân tiền tiêuTali'aĐi chéo như quân tượng ngày nay nhưng ít nhất hai ô
VoiPilNhảy chéo đúng hai ô
Lạc đàJamalNhảy kiểu ngựa kéo dài: ba ô một hướng, một ô hướng kia
Cỗ máy công thànhDabbabaNhảy thẳng đúng hai ô
NgựaFarasNhư quân mã
Chiến xaRukhĐi thẳng bao xa cũng được

Mỗi bên có một vua, một quân sư, một tể tướng và hai quân của mỗi loại còn lại, xếp trên hai hàng sau; hàng thứ ba là mười một quân tốt. Tổng cộng 28 quân mỗi bên, gần gấp đôi cờ vua.

Nhìn bảng sẽ thấy những quân yếu kiểu cũ của shatranj (quân sư, voi) vẫn còn, nhưng được bổ sung những quân tầm xa (chiến xa, tiền tiêu, hươu cao cổ) và những quân nhảy lạ (lạc đà, cỗ máy công thành). Ván cờ vì thế có nhịp rất khác shatranj: vừa có giao tranh tầm xa ngay từ đầu, vừa có những pha nhảy bất ngờ khó lường.

Mười một loại tốt và chuyện phong cấp

Điểm làm cờ Tamerlane nổi tiếng là mỗi quân tốt "thuộc về" một loại quân: tốt của chiến xa, tốt của ngựa, tốt của lạc đà, tốt của vua, và cả "tốt của tốt". Khi một quân tốt đi tới cuối bàn, nó được phong thành đúng loại quân mà nó thuộc về. Tốt của vua phong thành "hoàng tử", một quân có tư cách gần như vua: theo nhiều phục dựng, bên kia phải chiếu bí cả vua lẫn hoàng tử mới thắng.

Riêng "tốt của tốt" có một quy trình phong cấp nhiều bước, phức tạp tới mức các bản phỏng dựng hiện nay kể không giống nhau: nó phải đi qua những bước trung gian rồi mới có thể thành một quân có tư cách vua, đôi khi được gọi là "vua phụ". Đây là chỗ nên dè dặt nhất: các bản thảo cổ khó đọc, và các tác giả hiện đại đã lấp chỗ trống theo cách riêng.

Sử liệu và mức chắc chắn

ĐiềuMức chắc chắn
Bàn 10 × 11 cộng hai ô thànhKhá chắc, có trong mô tả của al-Amuli
Thành phần quân và cách đi chínhKhá chắc, dù vài quân có cách đọc khác nhau
Vua vào thành đối phương thì hoàCó nguồn, các phục dựng thống nhất
Quy trình phong cấp "tốt của tốt"Không chắc, mỗi bản phỏng dựng một kiểu
Timur là người nghĩ raTruyền thống, không chứng minh được

H.J.R. Murray, trong bộ sách năm 1913, đã dành một phần cho các thứ "cờ lớn" của thế giới Hồi giáo, dựa trên bản thảo. Từ đó tới nay, những người mê cờ biến thể đã nhiều lần dựng lại cờ Tamerlane, làm bàn gỗ, viết chương trình máy tính để chơi thử.

Vì sao cờ lớn không sống lâu

Cờ Tamerlane chưa bao giờ phổ biến rộng như shatranj. Lý do dễ hiểu: luật nhiều, quân nhiều, ván dài, bàn khó làm. Một thứ cờ muốn sống qua nhiều thế kỷ cần dễ dạy cho trẻ con, dễ bày ở bất kỳ đâu. Cờ lớn là thú chơi của triều đình và giới chuyên, sống nhờ sự bảo trợ của những người như Timur, và mai một khi sự bảo trợ ấy không còn.

Đây cũng là bài học chung về thiết kế luật: thêm quân, thêm ô, thêm luật làm cho một hệ thống phong phú hơn, nhưng cũng nặng hơn. Cờ vua thắng cờ lớn không phải vì sâu sắc hơn mà vì vừa đủ sâu trong một khuôn khổ gọn.

Góc nhìn hôm nay

Cờ Tamerlane hấp dẫn người thích những thứ khác thường: quân hươu cao cổ, quân lạc đà, toà thành cứu vua, mười một loại tốt. Nó cũng là một cửa sổ nhìn vào triều đình Trung Á thế kỷ 14, nơi các kỳ thủ được mời về như những nghệ sĩ.

Muốn thử, có thể tự kẻ một bàn 10 × 11 trên tấm bìa lớn, dùng hai bộ cờ vua cộng thêm vài quân tự làm, hoặc tìm các chương trình mô phỏng do người mê cờ biến thể viết. Nên đọc trước một bản luật phỏng dựng, ghi rõ tác giả, và chấp nhận rằng mình đang chơi một cách hiểu, không phải bản gốc. Người muốn đọc sâu có thể tìm phần về cờ lớn trong bộ A History of Chess của Murray.

Câu hỏi thường gặp

Cờ Tamerlane là gì?

Cờ Tamerlane là thứ cờ lớn của Trung Á và Ba Tư thế kỷ 14, gắn với thời Timur. Bàn 10 × 11 ô cộng hai ô thành nhô ra, mỗi bên 28 quân gồm hươu cao cổ, lạc đà, cỗ máy công thành và mười một loại tốt.

Timur có phải người nghĩ ra cờ Tamerlane không?

Truyền thống gắn thứ cờ này với Timur vì các nguồn kể ông ưa cờ lớn và mời các kỳ thủ giỏi về triều. Nhưng không có bằng chứng ông là người nghĩ ra; cờ lớn đã có nhiều biến thể từ trước.

Toà thành trong cờ Tamerlane dùng để làm gì?

Hai ô thành nhô ra khỏi bàn là nơi trú ẩn của vua. Theo mô tả trong Nafa'is al-funun, nếu vua một bên chạy được vào thành của đối phương thì ván cờ được xử hoà.

Quân hươu cao cổ trong cờ Tamerlane đi thế nào?

Theo các phục dựng, hươu cao cổ đi một ô chéo rồi đi tiếp thẳng ít nhất ba ô theo hàng hoặc cột, không được nhảy qua quân khác. Đây là một trong những quân lạ nhất của thứ cờ này.

Luật cờ Tamerlane có chắc chắn không?

Phần lớn luật về bàn và quân khá chắc nhờ các bản thảo Ba Tư. Riêng quy trình phong cấp của quân "tốt của tốt" và một số chi tiết khác vẫn được phỏng dựng theo nhiều cách khác nhau.

Mở app Xung Đột

Sa bàn giấy, quân cờ gỗ — cắt tiếp tế, hạ thủ phủ

Mở app Xung Đột

Bài viết liên quan

Mở app Xung Đột

Sa bàn giấy, quân cờ gỗ — cắt tiếp tế, hạ thủ phủ

Mở app Xung Đột Xem app khác