Xung ĐộtWiki
Tìm
Nguyên lý thế trận

Đánh vào sườn và vòng ra sau: vì sao cạnh bên là chỗ yếu nhất

Đội hình nào cũng mạnh ở mặt trước và yếu ở hai bên, phía sau. Từ Leuctra, Cannae tới Ulm, bên thắng thường chỉ mạnh hơn đúng ở chỗ đối phương không quay mặt về.

Đánh vào sườn và vòng ra sau: vì sao cạnh bên là chỗ yếu nhất

Đánh vào sườn là tấn công vào cạnh bên của một đội hình, còn vòng ra sau là đưa quân tới phía lưng, nơi đối phương không nhìn về, không sẵn sàng và thường có đường lùi, đường tiếp tế. Một đội hình mạnh ở mặt trước có thể rất yếu ở hai bên và phía sau, nên một đòn nhỏ đánh đúng hướng nhiều khi làm vỡ cả khối quân lớn. Đây là một trong những nguyên lý cổ nhất của thế trận, có mặt từ chiến trường Hy Lạp cổ tới sa bàn ngày nay.

Vì sao sườn và lưng là chỗ yếu

Mọi đội hình đều được dựng để đối mặt với một hướng. Người đứng hàng đầu cầm khiên, giơ giáo về phía trước; hàng sau đỡ hàng trước. Sức mạnh dồn hết về một mặt. Khi bị đánh từ bên cạnh:

  • Chỉ vài người ở mép đội hình đối mặt được với đòn đánh, phần còn lại bị chính đồng đội chắn.
  • Muốn quay mặt cả khối thì mất thời gian và dễ rối hàng.
  • Người lính thấy bị đánh từ bên hông hoặc sau lưng dễ hoảng, vì đó là dấu hiệu sắp bị vây.

Thucydides, sử gia Hy Lạp thế kỷ 5 TCN, có ghi một chi tiết rất đời: trong đội hình phalanx, mỗi người lính nép phía tay phải không có khiên vào khiên của người bên phải mình, nên cả đội hình có xu hướng trôi dần sang phải khi tiến. Sườn phải vì thế thường dài hơn đối phương, còn sườn trái dễ bị vượt. Chi tiết nhỏ ấy cho thấy sườn là chỗ yếu tự nhiên, không chỉ do người chỉ huy sơ suất.

Ba mức độ: đánh sườn, vòng ra sau, bao vây

Mức độLàm gìHiệu quảRủi ro
Đánh vào sườnĐưa một cánh quân đánh vào cạnh bên của đội hình đối phươngLàm rối hàng, buộc đối phương quay mặtCánh quân đánh sườn có thể bị chính sườn mình lộ ra
Vòng ra sauĐi vòng xa hơn để tới phía lưng, chặn đường lùi hoặc tiếp tếĐe doạ cả khối quân, buộc rút hoặc đầu hàngĐường vòng dài, mất nhiều lượt, dễ bị phát hiện
Bao vây hai cánhHai cánh cùng vòng, khép lại phía sauCó thể tiêu diệt cả đội hìnhCần nhiều quân, phối hợp chính xác, mặt giữa phải trụ được

Những ví dụ cổ điển, kể ngắn

Sách sử chiến tranh đã kể kỹ từng trận; ở đây chỉ giữ lại phần cho thấy nguyên lý.

  • Leuctra, năm 371 TCN: Epaminondas của Thebes dồn cánh trái dày bất thường. Xenophon ghi trong Hellenica rằng phalanx Thebes sâu không dưới năm mươi hàng khiên; các tác giả đời sau như Diodoros và Plutarchos kể thêm rằng cánh còn lại được giữ lùi về sau. Đòn nặng đánh vào cánh phải Sparta, nơi có vua và tinh binh.
  • Cannae, năm 216 TCN: theo Polybios, Hannibal để giữa đội hình mỏng và lùi dần, hai cánh khép lại hai bên quân La Mã, kỵ binh vòng ra sau. Đây là ví dụ bao vây hai cánh được nhắc nhiều nhất trong sách binh phương Tây.
  • Leuthen, năm 1757: Frederick Đại đế dùng "đội hình chéo", đưa quân theo đường khuất địa hình rồi dồn đánh vào một cánh của quân Áo.
  • Ulm, năm 1805: ở quy mô cả chiến dịch, Napoléon cho các quân đoàn vòng qua phía sau đạo quân Áo của Mack, cắt đường về; Mack đầu hàng mà không có trận lớn nào. Người Pháp gọi kiểu này là "đánh vào phía sau" (manœuvre sur les derrières).

Điểm chung: trong cả bốn lần, bên thắng không mạnh hơn ở mọi nơi. Họ chỉ mạnh hơn ở đúng chỗ đối phương không quay mặt về.

Búa và đe: cần có người ghìm chân

Đánh sườn chỉ hiệu quả khi đối phương đang bận ở mặt trước. Nếu không ai ghìm chân, đối phương thấy cánh quân vòng tới sẽ chỉ việc quay mặt đón, và đòn sườn thành đòn trực diện.

Vì vậy các nhà sử học hay mô tả lối đánh của Alexandros Đại đế bằng hình ảnh "búa và đe": khối bộ binh phalanx ở giữa là cái đe, giữ chặt đối phương tại chỗ; kỵ binh tinh nhuệ là cái búa, vòng vào sườn hoặc lưng mà đập. Đây là cách giải thích phổ biến của người đời sau chứ không phải chữ của sử liệu cổ, nhưng nó tóm đúng nguyên lý: một bên giữ, một bên đánh.

Trên sa bàn, điều này có nghĩa là trước khi tung cánh quân đánh sườn, phải chắc mặt trước có đủ quân để đối phương không thể bỏ đi.

Đánh sườn trên sa bàn

Nhiều bộ luật sa bàn và cờ trận cổ trang có quy tắc "hướng mặt": mỗi đơn vị quay về một cạnh của ô, và bị đánh từ cạnh bên hoặc cạnh sau thì chịu thiệt (giảm sức thủ, không được phản đòn, hoặc phải kiểm tra tinh thần). Khi bày sa bàn, vài thói quen giúp nhìn ra cơ hội và nguy cơ:

  1. Tìm điểm cuối của hàng quân đối phương: đó là sườn. Hỏi xem có ô trống nào bên cạnh nó không.
  2. Đếm lượt đường vòng: cánh quân của mình mất bao nhiêu lượt để tới sườn? Đối phương mất bao nhiêu lượt để quay mặt hoặc đưa quân chặn?
  3. Nhìn sườn của chính mình: cánh quân mình tung ra vòng có để lộ sườn của chính đội hình mình không?
  4. Tìm thứ phía sau: sau lưng đối phương có đường tiếp tế, kho, cầu không? Vòng ra sau mà không chặn được thứ gì thì chỉ là đi dạo.

Giữ sườn của mình

Người xưa có mấy cách giữ sườn, và trên sa bàn cũng dùng được nguyên như thế:

  • Tựa sườn vào địa hình: đặt mép đội hình sát sông, rừng rậm, đầm lầy, núi dốc để không ai vòng qua được.
  • Bẻ cong sườn: quay vài đơn vị ở mép đội hình ra hướng bên, tạo thành góc, để sườn không còn là chỗ trống.
  • Giữ dự bị phía sau: một khối quân không dàn hàng, sẵn sàng đón chỗ nào bị vượt.
  • Kéo giãn đối phương: dàn hàng dài hơn đối phương một chút để chính họ bị vượt sườn. Nhưng hàng dài thì mỏng, phải cân nhắc.

Góc nhìn hôm nay

Nguyên lý đánh sườn có một bài học rộng hơn chiến trường: đối đầu thẳng với chỗ người khác đã chuẩn bị thường tốn kém nhất. Khi một vấn đề cứ "húc đầu vào tường", thử tìm cạnh bên của nó, chỗ chưa ai để mắt tới. Ngược lại, khi tự lên kế hoạch, hãy hỏi: mình đang chỉ nhìn về phía trước, còn hai bên và phía sau đã có gì che chưa?

Muốn đọc tiếp:

  • Hellenica của Xenophon, quyển 6, đoạn về Leuctra.
  • Historiai của Polybios, quyển 3, đoạn về Cannae — nguồn gần thời sự kiện nhất còn lại.
  • Lịch sử chiến tranh Peloponnesos của Thucydides, quyển 5, đoạn nói về việc phalanx trôi sang phải.
  • Tự thử: bày hai hàng quân đối mặt trên sa bàn, cho một bên thêm một đơn vị ở mép. Xem đơn vị thêm ấy có thể làm gì với sườn đối phương sau ba lượt.

Câu hỏi thường gặp

Đánh vào sườn là gì?

Đánh vào sườn là tấn công vào cạnh bên của đội hình đối phương thay vì mặt trước. Đội hình nào cũng mạnh nhất ở mặt quay về đối phương, nên cạnh bên ít người đối mặt được và dễ rối hàng. Đây là một trong những nguyên lý thế trận cổ nhất.

Vì sao bị đánh vào lưng lại nguy hiểm?

Phía sau thường là đường lùi, đường tiếp tế và nơi chỉ huy. Bị đánh từ đó, quân không quay mặt kịp, dễ hoảng vì sợ bị vây, và có thể mất đường rút. Nhiều đạo quân đã đầu hàng chỉ vì bị vòng ra sau mà không có trận lớn.

Trận Cannae nổi tiếng vì sao?

Theo Polybios, năm 216 TCN Hannibal để giữa đội hình mỏng và lùi dần, trong khi hai cánh khép lại và kỵ binh vòng ra sau quân La Mã. Đây là ví dụ bao vây hai cánh được nhắc nhiều nhất trong sách binh phương Tây.

Búa và đe là gì?

Đó là hình ảnh người đời sau dùng để mô tả lối đánh của Alexandros Đại đế: bộ binh ở giữa giữ chặt đối phương như cái đe, kỵ binh vòng vào sườn đập xuống như cái búa. Ý chính là phải có một bên ghìm chân thì đòn sườn mới có tác dụng.

Làm sao giữ sườn trên sa bàn?

Có thể tựa mép đội hình vào sông, rừng hay núi để không ai vòng qua được, bẻ cong vài đơn vị ở mép thành góc, hoặc giữ một khối dự bị phía sau. Nên luôn đếm xem đối phương cần mấy lượt để tới sườn mình.

Mở app Xung Đột

Sa bàn giấy, quân cờ gỗ — cắt tiếp tế, hạ thủ phủ

Mở app Xung Đột

Bài viết liên quan

Mở app Xung Đột

Sa bàn giấy, quân cờ gỗ — cắt tiếp tế, hạ thủ phủ

Mở app Xung Đột Xem app khác