Xung ĐộtWiki
Tìm
Nguyên lý thế trận

Thủ phủ và căn cứ: vì sao mất gốc là mất cả thế trận

Căn cứ là nơi quân xuất phát, nhận tiếp tế và lùi về; thủ phủ là đầu não. Mất gốc là mất cả chuỗi, nhưng như Clausewitz chỉ ra, chiếm kinh đô chưa chắc đã thắng.

Thủ phủ và căn cứ: vì sao mất gốc là mất cả thế trận

Căn cứ là nơi một đạo quân xuất phát, nhận tiếp tế và lùi về khi cần; thủ phủ là nơi đặt quyền chỉ huy và danh nghĩa của cả một phe. Mất căn cứ thì quân mất chỗ dựa, mất thủ phủ thì phe mất đầu não, nên trên sa bàn cả hai thường là điều kiện thắng thua. Nhưng sử cho thấy mất thủ phủ không phải lúc nào cũng là thua: điều quyết định là cái "gốc" thật sự của một bên nằm ở đâu.

Căn cứ tác chiến là gì

Jomini, trong Précis de l'art de la guerre (1838), dùng chữ "căn cứ tác chiến" (base d'opérations) để chỉ một vùng hay một dải đất mà quân dựa vào: có kho, có thành, có đường về, có nguồn bổ sung. Từ căn cứ ấy, quân tiến ra theo những "đường tác chiến" tới mục tiêu. Hình dung đơn giản như một cái cây: căn cứ là gốc, đường tác chiến là thân, đội quân ngoài mặt trận là tán lá.

Căn cứ không nhất thiết là một điểm. Nó có thể là một con sông có nhiều bến, một dãy thành luỹ, một vùng đồng bằng nhiều lúa. Căn cứ càng rộng, càng có nhiều điểm tựa, thì càng khó bị cắt hết một lúc.

Thủ phủ: trái tim hay chỉ là biểu tượng

Thủ phủ khác căn cứ. Nó là nơi có người ra quyết định, có kho bạc, có danh nghĩa chính thống. Câu hỏi lớn là: chiếm thủ phủ có đủ để kết thúc xung đột không?

Clausewitz trả lời bằng khái niệm "trọng tâm" (Schwerpunkt) trong quyển 8 của Vom Kriege (1832). Theo ông, mỗi bên có một điểm mà mọi sức mạnh dựa vào, đánh trúng điểm đó thì cả khối đổ. Trọng tâm ấy không cố định: với những vị vua cầm quân như Alexandros hay Frederick Đại đế, trọng tâm là chính đội quân của họ; với một nước đang chia rẽ bên trong, trọng tâm thường là kinh đô; với nước nhỏ dựa vào nước lớn, trọng tâm là đội quân của nước bảo hộ.

Ví dụ hay được nhắc: tháng 9 năm 1812, Napoléon vào Moskva. Theo lối nghĩ "chiếm kinh đô là thắng", lẽ ra Nga phải cầu hoà. Nhưng Sa hoàng Aleksandr I không nghị hoà, quân Nga vẫn còn nguyên khối, và tới tháng 10 chính quân Pháp phải rút trong mùa đông. Moskva là một thành lớn, nhưng không phải trọng tâm của nước Nga lúc ấy.

Bài học: trước khi dồn sức vào thủ phủ của đối phương, hãy hỏi "nếu mất chỗ này, họ có thật sự mất khả năng tiếp tục không?"

Trên bàn cờ: gốc tuyệt đối và gốc tương đối

Các họ cờ cổ chọn hai cách trả lời khác nhau cho câu hỏi về gốc.

  • Gốc tuyệt đối: trong họ cờ vua, từ chaturanga Ấn Độ tới shatranj Ba Tư rồi cờ vua châu Âu, quân vua là gốc. Mọi quân khác còn nguyên mà vua bị bắt thì ván cờ kết thúc. Đây là mô hình "mất đầu là mất hết".
  • Gốc phải chạy: trong hnefatafl của người Bắc Âu (luật ngày nay phần lớn là dựng lại, không còn bản gốc nguyên vẹn), vua đứng giữa bàn và mục tiêu là đưa vua thoát ra mép hoặc góc. Gốc không đứng yên mà là thứ phải được bảo vệ khi di chuyển.
  • Gốc là đất: nhiều sa bàn cổ trang ngày nay tính thắng bằng số thành, số vùng nắm được. Mất một thành là thiệt, chưa phải thua.

Mỗi cách đặt gốc sinh ra một lối đánh khác nhau. Gốc tuyệt đối khiến cả ván xoay quanh việc săn và giữ một quân. Gốc là đất khiến thế trận dàn trải, cân nhắc từng vùng.

Vì sao mất gốc là mất cả thế trận

Khi căn cứ thật sự là gốc, mất nó kéo theo một chuỗi hệ quả dây chuyền chứ không chỉ một thiệt hại.

Thứ mất theo căn cứHậu quả trên sa bàn
Nguồn tiếp tếMọi quân lần về căn cứ đó đều đứt tiếp tế, yếu dần mỗi lượt
Nguồn quân bổ sungQuân bị đánh thiệt không được bù, càng đánh càng mỏng
Đường lùiThua một trận không còn chỗ rút để hồi sức, dễ bị dồn tới tan
Chỗ ra lệnhNhiều bộ luật giảm số quân được điều mỗi lượt khi mất đầu não
Tinh thần, danh nghĩaĐồng minh lung lay, các đơn vị lẻ dễ đầu hàng hoặc tự rút

Chuỗi hệ quả này giải thích vì sao một đòn đánh vào gốc, dù bằng một cánh quân nhỏ, thường khiến đối phương phải bỏ cả một chiến dịch đang tiến tốt.

Đánh vào gốc để buộc đối phương quay về

Đe doạ gốc của đối phương nhiều khi có tác dụng hơn là chiếm được nó. Sử ký của Tư Mã Thiên, phần truyện Tôn Tử – Ngô Khởi, kể chuyện giữa thế kỷ 4 TCN nước Ngụy vây nước Triệu; Tôn Tẫn khuyên tướng nước Tề đừng tới thẳng chỗ vây mà đánh về phía kinh đô Đại Lương của Ngụy. Quân Ngụy buộc phải bỏ vây quay về, và bị đánh trên đường về. Chi tiết trận đánh thuộc về sách binh, nhưng nguyên lý thì rõ: đe doạ gốc là cách kéo đối phương ra khỏi chỗ họ mạnh.

Trên sa bàn, một cánh quân nhỏ đi vòng tới gần căn cứ đối phương thường buộc họ rút một phần quân từ mặt trận chính về giữ nhà. Kể cả khi cánh quân ấy bị tiêu diệt sau đó, nó có thể đã đổi được thế cho phần còn lại.

Giữ gốc mà không bị trói vào gốc

Mặt trái của nguyên lý này là nỗi lo giữ nhà quá mức. Bên nào để quá nhiều quân ở căn cứ thì ngoài mặt trận mỏng, không đánh được ai. Đó là thế "ôm gốc mà chết khô". Người cầm quân trên sa bàn có mấy cách giải:

  1. Căn cứ rộng hoặc nhiều căn cứ: không dồn mọi thứ vào một điểm. Mất một nơi còn nơi khác.
  2. Đổi căn cứ: Jomini có bàn về việc chuyển căn cứ sang hướng khác khi đường cũ bị đe doạ. Làm được việc này cần chuẩn bị trước, không làm vội giữa lúc nguy.
  3. Giữ gốc bằng địa hình: đặt căn cứ sau sông, sau núi, để ít quân giữ được lâu.
  4. Giữ gốc bằng tốc độ: để một khối quân nhanh ở giữa, đủ gần để về cứu căn cứ và đủ gần để ra mặt trận.

Góc nhìn hôm nay

Ai cũng có "căn cứ" và "thủ phủ" của mình, dù không ở trên bản đồ. Một gia đình có căn cứ là sức khoẻ và thu nhập; một nhóm làm việc có căn cứ là vài người nắm việc cốt lõi. Nhiều kế hoạch hỏng vì người ta lao về phía trước mà quên kiểm gốc còn vững không. Ngược lại, có những người lo gốc tới mức không dám làm gì. Câu hỏi của Clausewitz vẫn dùng được: trọng tâm thật của mình là gì, và mình đang bảo vệ đúng thứ đó chưa?

Muốn đọc tiếp:

  • Vom Kriege (bản tiếng Anh On War), quyển 8, chương 4 về trọng tâm.
  • Sử ký của Tư Mã Thiên, phần Tôn Tử – Ngô Khởi liệt truyện, có bản dịch tiếng Việt của Phan Ngọc.
  • Tự bày một sa bàn hai bên, mỗi bên một căn cứ ở mép bàn. Chơi một ván với luật "mất căn cứ là thua" và một ván "mất căn cứ chỉ mất tiếp tế" để thấy lối đánh đổi ra sao.

Câu hỏi thường gặp

Căn cứ tác chiến là gì?

Căn cứ tác chiến là vùng mà một đạo quân dựa vào để xuất phát, nhận tiếp tế và lùi về. Khái niệm này được Jomini trình bày kỹ trong sách năm 1838. Căn cứ có thể là một thành, một con sông hay cả một vùng đất có kho và đường về.

Chiếm thủ đô đối phương có phải là thắng không?

Không hẳn. Clausewitz cho rằng mỗi bên có một trọng tâm riêng, có khi là kinh đô, có khi là đội quân chủ lực. Năm 1812 Napoléon chiếm Moskva nhưng nước Nga không cầu hoà và quân Pháp sau đó phải rút.

Trọng tâm theo Clausewitz là gì?

Trọng tâm là điểm mà toàn bộ sức mạnh của một bên dựa vào, đánh trúng thì cả khối đổ. Clausewitz viết về khái niệm này trong quyển 8 của Vom Kriege. Nó có thể là đội quân, kinh đô hay khối liên minh tuỳ hoàn cảnh.

Vì sao trong cờ vua mất vua là thua dù còn nhiều quân?

Vì họ cờ vua, từ chaturanga Ấn Độ tới shatranj và cờ vua châu Âu, chọn quân vua làm gốc tuyệt đối. Đó là quy ước của luật chứ không phải phép tính sức mạnh. Các họ cờ khác như hnefatafl lại đặt gốc theo kiểu khác.

Làm sao giữ căn cứ mà không mỏng quân ngoài mặt trận?

Có thể dựa vào địa hình để ít quân giữ được lâu, chia nhiều căn cứ nhỏ, hoặc để một khối quân nhanh ở vị trí giữa đủ gần cả căn cứ lẫn mặt trận. Không có cách nào miễn phí, chỉ là chọn cái giá phù hợp.

Mở app Xung Đột

Sa bàn giấy, quân cờ gỗ — cắt tiếp tế, hạ thủ phủ

Mở app Xung Đột

Bài viết liên quan

Mở app Xung Đột

Sa bàn giấy, quân cờ gỗ — cắt tiếp tế, hạ thủ phủ

Mở app Xung Đột Xem app khác