Xung ĐộtWiki
Tìm
Nguyên lý thế trận

Giữ trung tâm trên bàn cờ và sa bàn: vì sao vùng giữa quan trọng

Quân đứng ở giữa với tới nhiều ô hơn và tới mọi mép nhanh hơn, nên giữ trung tâm là giữ lựa chọn. Nhưng khi giữa bàn là đầm lầy hay bị vây kín, trung tâm thành cái lồng.

Giữ trung tâm trên bàn cờ và sa bàn: vì sao vùng giữa quan trọng

Giữ trung tâm là nắm vùng giữa bàn, nơi quân đứng có thể với tới nhiều ô nhất trong ít nước nhất. Ai giữ trung tâm thì có nhiều lựa chọn hơn: tấn công sang trái hay phải, lùi về hay tiến lên đều gần. Nguyên lý này đúng trên hầu hết các bàn cờ ô vuông, ô lục giác và cả trên địa hình thật, nhưng nó có ngoại lệ, và hiểu ngoại lệ mới là chỗ phân biệt người mới với người đã quen.

Trung tâm quý vì hình học

Lý do trung tâm có giá trị không nằm ở cảm giác "đứng giữa thì oai", mà ở phép đếm. Một quân đứng ở mép bàn mất một nửa hướng đi, đứng ở góc mất ba phần tư. Đếm thử trên bàn ô vuông 8×8 với hai kiểu bước đi quen thuộc:

Kiểu bướcĐứng ở gócĐứng ở mépĐứng ở giữa
Đi một ô theo tám hướng3 ô5 ô8 ô
Nhảy hình chữ L (kiểu quân mã)2 ô3–4 ô8 ô
Ô lục giác, đi một ô2–3 ô3–4 ô6 ô

Cùng một quân, đặt ở giữa có thể mạnh gấp ba, gấp bốn lần đặt ở góc. Đó là lý do người xưa nói về những quân "chết ở góc bàn": chúng không bị bắt, nhưng gần như không làm được gì.

Còn một lý do thứ hai ít được để ý: khoảng cách tới mọi nơi. Quân ở giữa tới bất kỳ mép nào cũng chỉ mất nửa chiều dài bàn. Quân ở một mép muốn sang mép kia phải đi cả chiều dài. Trên sa bàn có giới hạn lượt, mỗi lượt tiết kiệm được đều có giá.

Trung tâm trên các bàn cờ cổ

Các họ cờ cổ cho thấy cùng một ý nhưng biểu hiện khác nhau tuỳ luật.

Chaturanga và shatranj

Trong chaturanga Ấn Độ và shatranj Ba Tư – Ả Rập, nhiều quân rất chậm: quân cố vấn chỉ đi một ô chéo, quân voi nhảy đúng hai ô chéo. Vì quân yếu và chậm, đưa một quân từ góc vào giữa tốn nhiều nước, nên ai vào trước thì có lợi thế kéo dài. Một quân đi một ô chéo đứng ở góc chỉ có đúng một ô để đi; đứng ở giữa có bốn.

Hnefatafl

Hnefatafl của người Bắc Âu đảo ngược bài toán. Vua đứng ở ô ngai giữa bàn, bị quân tấn công bao quanh, và mục tiêu là thoát ra rìa. Trung tâm ở đây là chỗ bị vây chứ không phải chỗ thống trị. Cần nhớ luật hnefatafl ngày nay phần lớn là dựng lại, chủ yếu từ bản Tablut do Linnaeus ghi năm 1732, nên các chi tiết về ô ngai còn nhiều cách hiểu.

Hai ví dụ cho thấy: giá trị của trung tâm phụ thuộc vào việc luật đặt mục tiêu ở đâu. Khi mục tiêu ở giữa, giữa là nơi giành; khi mục tiêu ở rìa, giữa có thể là cái lồng.

Trung tâm trên sa bàn và địa hình thật

Trên sa bàn mô phỏng địa hình, "trung tâm" ít khi là ô nằm chính giữa tấm bàn. Trung tâm thật là nơi các đường gặp nhau: ngã tư đường lớn, thành nằm giữa đồng bằng, bến sông nối hai bờ. Đứng ở đó, quân có thể đi tới mọi hướng nhanh nhất, giống như quân cờ ở giữa bàn.

Một sa bàn tốt sẽ có trung tâm hình học và trung tâm đường sá lệch nhau. Chỗ giữa bàn có thể là núi cao khó qua, còn đầu mối đường lại nằm lệch về một phía. Người mới thường dồn quân vào giữa bàn theo phản xạ, người quen thì đọc đường trước rồi mới chọn chỗ đứng.

Cần phân biệt với khái niệm tuyến trong. Tuyến trong là quan hệ giữa mình và các khối đối phương (mình ở giữa họ). Trung tâm là quan hệ giữa mình và mặt đất (mình ở chỗ đi đâu cũng gần). Hai thứ hay đi cùng nhau nhưng không phải là một.

Giữ bằng quân hay giữ bằng tầm với

Có hai cách nắm trung tâm:

  • Đứng lên đó: đặt quân trực tiếp vào các ô giữa. Rõ ràng, chắc chắn, nhưng quân đứng giữa cũng là mục tiêu dễ thấy và bị đánh từ nhiều hướng nhất.
  • Khống chế từ xa: đặt quân ở những chỗ mà tầm với của chúng phủ lên trung tâm, khiến đối phương không đứng vào đó an toàn được. Ít lộ hơn, nhưng cần quân có tầm xa hoặc cần nhiều quân phối hợp.

Trên sa bàn có luật vùng kiểm soát, cách thứ hai rất mạnh: vài quân đứng vòng quanh có thể biến trung tâm thành vùng mà đối phương vào là phải dừng, đứng đó là bị đánh từ nhiều mặt.

Khi nào trung tâm không đáng giữ

Nguyên lý nào cũng có lúc sai. Trung tâm mất giá trong mấy trường hợp:

  1. Địa hình xấu: giữa bàn là đầm lầy, núi đá, rừng rậm làm quân chậm đi, thì sức "đi đâu cũng gần" mất hết.
  2. Mục tiêu nằm ở rìa: nếu điều kiện thắng là chiếm thành ở mép bàn hoặc đưa quân ra khỏi bàn, ôm trung tâm chỉ tốn lượt.
  3. Bị vây: ở giữa cũng là ở chỗ bị đánh từ nhiều phía nhất. Khi đối phương đủ quân bao quanh, trung tâm thành túi.
  4. Giữ trung tâm mà quên sườn: dồn hết vào giữa, để cánh trống, đối phương vòng ra sau.
Trung tâm là phương tiện, không phải mục đích. Giữ nó vì nó cho mình nhiều lựa chọn; khi nó không còn cho lựa chọn nào, đừng ôm nó.

Những sai lầm người mới hay mắc

  • Lao hết vào giữa ngay lượt đầu, quân chen chúc, cản đường nhau, không quân nào phát huy được.
  • Để quân "chết" ở góc suốt nhiều lượt vì quên đưa ra.
  • Coi ô giữa bàn là trung tâm mà không xem đường sá, sông núi trên sa bàn.
  • Giữ trung tâm bằng một quân lẻ, bị đánh là mất ngay, rồi tốn nhiều lượt giành lại.

Góc nhìn hôm nay

Ý tưởng "đứng ở chỗ đi đâu cũng gần" dùng được ngoài bàn cờ. Một người ở vị trí nối giữa nhiều nhóm thường có nhiều lựa chọn hơn người đứng ở rìa. Một cửa hàng ở ngã tư khác một cửa hàng cuối hẻm. Nhưng cũng như trên bàn, đứng giữa thì chịu áp lực từ nhiều phía. Câu hỏi đáng tự đặt là: vị trí này còn cho mình lựa chọn không, hay chỉ còn là nơi bị kéo về nhiều hướng?

Muốn tìm hiểu thêm:

  • H.J.R. Murray, A History of Chess (1913), các chương về chaturanga và shatranj, để thấy quân cổ đi chậm thế nào.
  • Tài liệu về Tablut và việc phỏng dựng hnefatafl, để thấy một bàn cờ mà trung tâm là chỗ bị vây.
  • Tự thử: đặt một quân ở góc và một quân ở giữa một bàn ô lục giác, đếm số ô mỗi quân với tới trong hai lượt. Con số sẽ nói nhiều hơn mọi lời giảng.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao phải giữ trung tâm bàn cờ?

Vì quân đứng ở giữa với tới nhiều ô hơn và tới mọi mép bàn nhanh hơn. Trên bàn 8×8, một quân đi một ô theo tám hướng chỉ có 3 ô ở góc nhưng có 8 ô ở giữa. Giữ trung tâm là giữ nhiều lựa chọn.

Trung tâm trên sa bàn có phải là ô giữa bàn không?

Không nhất thiết. Trên sa bàn địa hình, trung tâm thật là nơi các đường gặp nhau như ngã tư, bến sông hay thành giữa đồng bằng. Ô giữa bàn có thể lại là núi hay đầm lầy, đi rất chậm.

Có khi nào không nên giữ trung tâm?

Có. Khi giữa bàn là địa hình xấu, khi mục tiêu thắng nằm ở rìa, hoặc khi đối phương đủ quân bao quanh thì trung tâm thành chỗ bị vây. Trong hnefatafl, vua ở giữa lại là bên bị vây và phải tìm đường ra rìa.

Giữ trung tâm khác tuyến trong thế nào?

Tuyến trong là quan hệ giữa mình với các khối đối phương: mình đứng giữa họ và chuyển quân nhanh hơn. Trung tâm là quan hệ giữa mình với mặt bàn: mình đứng ở chỗ đi đâu cũng gần. Hai thứ hay đi cùng nhau nhưng không phải một.

Khống chế trung tâm từ xa nghĩa là gì?

Là đặt quân ở những vị trí có tầm với phủ lên vùng giữa, khiến đối phương không đứng vào đó an toàn được, thay vì đặt quân thẳng lên trung tâm. Cách này ít lộ quân hơn nhưng cần nhiều quân phối hợp.

Mở app Xung Đột

Sa bàn giấy, quân cờ gỗ — cắt tiếp tế, hạ thủ phủ

Mở app Xung Đột

Bài viết liên quan

Mở app Xung Đột

Sa bàn giấy, quân cờ gỗ — cắt tiếp tế, hạ thủ phủ

Mở app Xung Đột Xem app khác