Tuyến trong là thế của bên đứng giữa nhiều khối đối phương, có đường chuyển quân ngắn hơn để lần lượt dồn sức đánh từng khối; tuyến ngoài là thế của bên bao quanh, tiến vào từ nhiều hướng cùng lúc. Jomini, nhà lý luận quân sự gốc Thuỵ Sĩ, đầu thế kỷ 19 coi tuyến trong là lợi thế lớn của người cầm quân giỏi. Nhưng chính thế kỷ 19 cũng cho thấy tuyến ngoài có sức mạnh riêng, và trên sa bàn, cả hai đều có lúc đúng lúc sai.
Hai khái niệm, hai hình ảnh
Hình dung đơn giản nhất: một người đứng giữa hai đối thủ đứng cách nhau mười bước. Người ở giữa quay sang trái chỉ mất năm bước, quay sang phải cũng năm bước. Còn hai đối thủ muốn hợp sức thì phải đi vòng, xa hơn nhiều. Đó là tuyến trong.
Lật ngược lại: hai người từ hai phía cùng tiến vào kẹp một người ở giữa. Nếu họ tới cùng lúc, người ở giữa phải chia sức đối phó cả hai. Đó là tuyến ngoài.
Jomini trong Précis de l'art de la guerre (1838) định nghĩa đường tác chiến bên trong là đường mà một đạo quân dùng để đối đầu với nhiều khối đối phương, được bố trí sao cho người chỉ huy có thể gom quân và chuyển quân nhanh hơn đối phương. Đường bên ngoài thì ngược lại: lực lượng chia làm nhiều khối tiến vào từ nhiều phía.
Sức mạnh của tuyến trong
Ưu thế của tuyến trong đến từ hình học, không phải từ quân đông. Bên ở giữa có đường ngắn hơn, nên:
- Có thể để một phần nhỏ quân giữ chân khối đối phương thứ nhất, dồn phần lớn đánh khối thứ hai.
- Đánh xong khối thứ hai, quay lại khối thứ nhất trước khi đối phương kịp hợp lại.
- Thông tin và mệnh lệnh đi nhanh hơn, vì các cánh quân ở gần nhau.
Nói cách khác, tuyến trong là cách để bên ít quân hơn vẫn có thể đông hơn ở từng điểm giao chiến, đúng với nguyên lý tập trung lực lượng mà Jomini đặt lên hàng đầu.
Sức mạnh của tuyến ngoài
Tuyến ngoài có những lợi thế mà tuyến trong không có:
- Bao vây: nếu các khối tới đúng lúc, bên ở giữa bị đánh từ nhiều mặt, đường tiếp tế và đường lùi đều bị đe doạ.
- Không gian rộng: các khối ở ngoài có nhiều đất để nuôi quân, nhiều đường để tiến.
- Tận dụng quân đông: bên đông quân hơn chia ra vẫn đủ mạnh ở mỗi hướng, và dồn ép bên ở giữa vào chỗ chật.
Điểm yếu của tuyến ngoài là cần phối hợp. Hai khối tới lệch nhau vài ngày, hoặc trên sa bàn lệch nhau một hai lượt, là đủ để bên ở giữa đánh từng khối.
| Tiêu chí | Tuyến trong | Tuyến ngoài |
|---|---|---|
| Vị trí | Ở giữa các khối đối phương | Bao quanh, tiến vào từ nhiều hướng |
| Lợi thế chính | Chuyển quân nhanh, đánh từng khối | Bao vây, đe doạ đường lùi và tiếp tế |
| Hợp với bên | Ít quân hơn, chỉ huy nhanh | Đông quân hơn, phối hợp tốt |
| Nguy cơ lớn nhất | Bị ép chặt, hết chỗ xoay, thành bị vây | Các khối tới lệch nhịp, bị đánh từng phần |
| Cần nhất | Đủ khoảng trống giữa các khối đối phương | Đồng bộ thời gian giữa các khối |
Những lần nguyên lý hiện ra trong sử trước thế kỷ 20
Không kể chi tiết từng trận, chỉ điểm qua mấy chiến dịch mà các nhà lý luận hay dùng làm ví dụ:
- Năm 1757: Frederick Đại đế của Phổ bị nhiều nước bao quanh. Ông dùng thế ở giữa để đánh liên tiếp các đối thủ ở những hướng khác nhau trong vòng một tháng, nổi tiếng nhất là Rossbach (tháng 11) và Leuthen (tháng 12). Jomini nghiên cứu kỹ các chiến dịch của Frederick khi rút ra khái niệm tuyến trong.
- Năm 1796: ở miền bắc nước Ý, quân Áo chia hai ngả vòng quanh hồ Garda để giải vây Mantova. Napoléon đứng giữa, đánh từng ngả trước khi chúng hợp lại.
- Năm 1815: Napoléon tiến vào giữa quân Anh – đồng minh của Wellington và quân Phổ của Blücher. Ông thắng quân Phổ ở Ligny ngày 16/6, nhưng quân Phổ không tan hẳn và kịp hội với Wellington ở Waterloo ngày 18/6. Ví dụ cho thấy tuyến trong chỉ có lợi khi đánh khối thứ nhất đủ mạnh để nó không quay lại được.
- Năm 1866: Helmuth von Moltke, tổng tham mưu trưởng Phổ (thường gọi là Moltke lớn để phân biệt với người cháu), cho nhiều đạo quân tiến theo các hướng khác nhau rồi hội tụ trên chiến trường, nhờ đường sắt và điện tín giúp phối hợp. Đây thường được dẫn làm ví dụ cho sức mạnh của tuyến ngoài khi phương tiện liên lạc cho phép đồng bộ.
Điều thú vị là hai ví dụ cuối cho thấy cán cân nghiêng theo công cụ: khi việc phối hợp giữa các khối ở xa trở nên dễ hơn, điểm yếu lớn nhất của tuyến ngoài bớt đi.
Đọc tuyến trong, tuyến ngoài trên sa bàn
Trên sa bàn ô vuông hay ô lục giác, có một cách đo rất cụ thể: đếm số lượt.
- Đếm số lượt để khối quân của mình đi từ hướng A sang hướng B.
- Đếm số lượt để hai khối đối phương ở A và B gặp được nhau.
- Nếu con số của mình nhỏ hơn rõ rệt, mình đang có tuyến trong và nên tận dụng: đánh một hướng thật nhanh rồi chuyển.
- Nếu ngược lại, mình đang ở thế ngoài: hãy tính sao cho các khối của mình tới cùng một lượt, đừng để khối nào đến sớm một mình.
Cần để ý thêm khoảng trống. Tuyến trong chỉ là lợi thế khi bên ở giữa còn đủ đất để xoay. Khi các khối đối phương đã ép sát tới mức không còn ô trống giữa chúng, bên ở giữa không còn chuyển quân được nữa: tuyến trong đã thành thế bị vây.
Những sai lầm thường gặp
- Ở tuyến trong mà không dám bỏ hướng nào: chia đều quân giữ cả hai mặt thì mất hết lợi thế chuyển quân. Tuyến trong đòi hỏi sự can đảm để mỏng ở một hướng trong vài lượt.
- Đánh khối thứ nhất không dứt điểm: quay sang khối thứ hai khi khối thứ nhất còn sức, để rồi bị đánh từ sau lưng.
- Ở tuyến ngoài mà tiến không đều: một khối hăng hái lao lên trước, bị bên ở giữa đánh tan khi các khối khác còn xa.
- Coi tuyến nào cũng là "tốt hơn": tuyến trong hay ngoài chỉ là thế, lợi hay hại tuỳ quân số, địa hình và tốc độ.
Góc nhìn hôm nay
Ngoài sa bàn, hình ảnh tuyến trong – tuyến ngoài vẫn giúp nghĩ về những lúc phải đối phó nhiều việc cùng một lúc. Người ở giữa nhiều áp lực có lợi thế là biết rõ mọi mặt và chuyển sức nhanh, nếu dám dồn xử lý từng việc một cho dứt điểm thay vì lo nhỏ giọt mọi việc. Còn khi nhiều người cùng làm một việc từ nhiều phía, mấu chốt là nhịp: một người đi trước quá xa thường hỏng việc chung.
Muốn đọc tiếp:
- Précis de l'art de la guerre của Jomini, phần về các đường tác chiến; bản dịch tiếng Anh thế kỷ 19 The Art of War khá dễ tìm.
- Các sách sử về chiến dịch Ý 1796 của Napoléon, đọc kèm bản đồ vùng hồ Garda.
- Bày một sa bàn với ba khối quân: một khối ở giữa, hai khối ở hai bên. Thử chơi mấy lần, mỗi lần đổi khoảng cách giữa các khối để thấy lúc nào tuyến trong có lợi, lúc nào thành bẫy.
Câu hỏi thường gặp
Tuyến trong là gì?
Tuyến trong là thế của bên đứng giữa nhiều khối đối phương, có đường chuyển quân ngắn hơn họ. Nhờ vậy bên ở giữa có thể giữ một hướng bằng ít quân, dồn sức đánh hướng kia rồi quay lại. Jomini coi đây là lợi thế lớn khi biết dùng.
Tuyến ngoài là gì?
Tuyến ngoài là thế của bên bao quanh, chia quân tiến vào từ nhiều hướng. Lợi thế của nó là có thể bao vây, đe doạ đường lùi và tiếp tế của bên ở giữa. Điểm yếu là các khối phải phối hợp đúng nhịp, lệch nhau là bị đánh từng phần.
Tuyến trong và tuyến ngoài cái nào tốt hơn?
Không có cái nào luôn tốt hơn. Tuyến trong hợp với bên ít quân và chỉ huy nhanh, tuyến ngoài hợp với bên đông quân và phối hợp tốt. Thế kỷ 19 cho thấy khi liên lạc giữa các khối ở xa dễ hơn, tuyến ngoài mạnh lên rõ rệt.
Jomini là ai?
Antoine-Henri Jomini (1779–1869) là nhà lý luận quân sự gốc Thuỵ Sĩ, từng phục vụ trong quân Pháp thời Napoléon rồi sang quân Nga. Tác phẩm nổi tiếng nhất của ông là Précis de l'art de la guerre xuất bản năm 1838. Ông có ảnh hưởng lớn tới việc giảng dạy quân sự suốt thế kỷ 19.
Làm sao biết mình đang ở tuyến trong trên sa bàn?
Hãy đếm số lượt để quân mình chuyển từ hướng này sang hướng kia, rồi so với số lượt để các khối đối phương gặp nhau. Nếu mình nhanh hơn rõ rệt thì mình đang có tuyến trong. Nhưng nếu không còn ô trống để xoay thì đó đã là thế bị vây.