Xung ĐộtWiki
Tìm
Nguyên lý thế trận

Điểm then chốt trên địa hình: cầu, đèo, ngã ba và bến đò

Điểm then chốt là chỗ mọi đường buộc phải qua như cầu, đèo, ngã ba, bến đò. Nắm được thì ít quân chặn được nhiều quân, nhưng chỉ khi đối phương không có đường vòng.

Điểm then chốt trên địa hình: cầu, đèo, ngã ba và bến đò

Điểm then chốt là những chỗ trên địa hình mà mọi đường đi buộc phải qua: một cây cầu, một con đèo, một ngã ba đường, một bến đò. Ai nắm được chúng thì chỉ cần ít quân cũng chặn được nhiều quân, hoặc mở được đường cho mình mà khoá đường của đối phương. Nhưng điểm then chốt chỉ có giá trị khi không có đường vòng, và chính chỗ "tưởng không có đường vòng" đã làm hỏng nhiều thế trận nổi tiếng.

Vì sao một điểm nhỏ lại quan trọng

Lý Bạch trong bài Thục đạo nan tả đèo Kiếm Các bằng câu đã thành thành ngữ: một người giữ ải, vạn người khó qua. Câu thơ phóng đại, nhưng ý thì đúng. Ở một chỗ hẹp, số người đánh cùng lúc bị giới hạn bởi bề ngang của lối đi, không phải bởi tổng số quân. Mười nghìn người dồn vào một cửa đèo rộng vài chục bước thì ở hàng đầu cũng chỉ vài chục người.

Điểm then chốt có ba tác dụng chồng lên nhau:

  • Thu hẹp mặt giao chiến, khiến ưu thế quân số của bên đông bị triệt tiêu.
  • Làm chậm: muốn qua cầu, qua đèo, quân phải dồn thành hàng dọc, mất thời gian và dễ bị đánh khi đang qua dở.
  • Điều khiển dòng đi: ai giữ ngã ba thì quyết định quân đi về hướng nào, tiếp tế chạy đường nào.

Bốn loại điểm then chốt

LoạiVì sao then chốtĐiểm yếu thường gặp
CầuLà lối duy nhất qua sông sâu, đặc biệt mùa nước lớnCó thể bị phá; có thể có chỗ lội ở thượng nguồn
Đèo, ảiLà lối duy nhất qua dãy núi, hẹp, dốcCó đường mòn của dân địa phương vòng qua
Ngã ba, ngã tưLà chỗ nối nhiều hướng, nắm được thì chọn được đườngThường ở chỗ đất bằng, khó giữ nếu bị đánh nhiều phía
Bến đò, chỗ lộiLà nơi qua sông khi không có cầuPhụ thuộc mùa và con nước; dễ có bến khác gần đó

Jomini trong Précis de l'art de la guerre (1838) gọi những chỗ này là điểm quyết định về địa lý: chỗ nối các thung lũng, ngã ba đường lớn, cửa vào một vùng. Ông phân biệt chúng với những điểm quyết định chỉ có giá trị tuỳ theo cách bày quân của đối phương lúc đó.

Thermopylae: điểm then chốt và đường vòng

Ví dụ kinh điển nhất là Thermopylae năm 480 TCN, được Herodotos kể trong quyển 7 bộ Sử. Lối đi giữa núi và biển hẹp đến mức một khối quân nhỏ Hy Lạp do vua Leonidas của Sparta chỉ huy giữ được mấy ngày trước đạo quân Ba Tư đông hơn nhiều lần. Theo Herodotos, chỉ khi một người địa phương chỉ cho quân Ba Tư con đường mòn vòng qua núi thì thế giữ ải mới vỡ.

Con số quân Ba Tư mà Herodotos đưa ra bị các nhà sử học hiện nay cho là phóng đại rất nhiều, nhưng bài học về địa hình thì không ai cãi: điểm then chốt mạnh đúng bằng mức độ không thể vòng qua của nó. Một con đèo có đường mòn vòng là một con đèo có hai điểm phải giữ.

Những điểm then chốt trong sử Việt

Địa hình Việt Nam nhiều sông, nhiều núi, nên sử cũ ghi nhiều chỗ mà người xưa coi là cửa ngõ:

  • Ải Chi Lăng (thuộc tỉnh Lạng Sơn ngày nay): thung lũng hẹp trên đường từ biên giới phía bắc xuống. Đại Việt sử ký toàn thư chép năm 1427 tướng nhà Minh Liễu Thăng tử trận ở núi Mã Yên trong vùng này.
  • Bến Chương Dương và cửa Hàm Tử: hai điểm trên sông Hồng gắn với các trận năm 1285 thời Trần. Hai câu thơ của Trần Quang Khải "Đoạt sáo Chương Dương độ, Cầm Hồ Hàm Tử quan" nhắc đúng hai chỗ này — một là bến, một là cửa ải trên sông.

Chi tiết các trận thuộc về sách sử chiến tranh; ở đây chỉ cần thấy: người xưa gọi tên những chỗ này bằng chữ "ải", "quan", "độ" (bến), tức là chính tên gọi đã nói lên vai trò cửa ngõ của chúng.

Cầu và bến: điểm then chốt có thể biến mất

Khác với đèo, cầu và bến có thể bị phá hoặc tự mất. Cầu bị đốt, bến cạn khi nước rút, chỗ lội ngập khi mưa lớn. Vì vậy cầu là loại điểm then chốt đặc biệt: bên giữ có thể chọn phá nó để khoá hẳn, nhưng phá rồi thì chính mình cũng không qua được.

Năm 1796 ở Lodi, miền bắc nước Ý, quân Pháp xông qua một cây cầu đang bị quân Áo giữ ở đầu bên kia. Trận này về sau trở thành một phần huyền thoại quanh Napoléon. Người bày sa bàn đọc chuyện này hay hỏi: sao bên giữ không phá cầu trước? Sử không cho một câu trả lời gọn, nhưng câu hỏi ấy lặp lại ở mọi cây cầu trên mọi sa bàn: phá thì khoá hẳn, mà giữ thì mình còn dùng được. Giữ hay phá một điểm then chốt luôn là cuộc cân nhắc giữa khoá đối phương và giữ đường cho mình.

Điểm then chốt trên sa bàn

Trên sa bàn, điểm then chốt hiện ra qua luật địa hình: cạnh ô có sông thì không qua được hoặc tốn nhiều sức đi, ô có cầu thì qua được, ô đèo thì chỉ một đơn vị đứng lọt. Vài thói quen giúp đọc chúng:

  1. Vẽ trong đầu mọi đường từ căn cứ của mình tới mục tiêu. Chỗ nào mọi đường đều đi qua, đó là điểm then chốt.
  2. Tìm đường vòng trước khi tin vào điểm then chốt. Đếm xem đường vòng dài thêm bao nhiêu lượt. Nếu chỉ thêm một hai lượt, điểm đó không chặn được ai lâu.
  3. Giữ bằng quân vừa đủ. Điểm then chốt nên giữ bằng ít quân để phần còn lại đi làm việc khác. Đổ quá nhiều quân vào một chỗ hẹp là phí, vì chỗ hẹp không cho dùng hết.
  4. Hỏi điểm đó khoá cái gì. Một cây cầu không nằm trên đường nào quan trọng chỉ là một cây cầu.
Điểm then chốt không có giá trị tự thân. Nó có giá trị vì những gì phải đi qua nó.

Góc nhìn hôm nay

Đi thăm những nơi gắn với các điểm then chốt cổ là cách hay để hiểu địa hình bằng chân. Ải Chi Lăng ở Lạng Sơn có khu di tích, đứng trong thung lũng sẽ thấy vì sao người xưa chọn chỗ này. Dọc sông Hồng, những địa danh bến, cửa cũ vẫn còn trong tên làng. Ngoài sa bàn và lịch sử, ý tưởng điểm then chốt cũng dùng được trong việc nhìn một tổ chức hay một quy trình: chỗ nào mọi việc đều phải đi qua, và nếu chỗ đó tắc thì sao?

Muốn đọc tiếp:

  • Herodotos, Sử, quyển 7, đoạn về Thermopylae.
  • Đại Việt sử ký toàn thư, phần chép năm 1285 và năm 1427.
  • Lý Bạch, Thục đạo nan, để thấy người xưa nhìn một con đường hiểm bằng con mắt thi ca.
  • Tự thử: trên sa bàn tự làm, đặt một con sông chỉ có hai cây cầu, rồi chơi một ván để thấy cả ván xoay quanh hai điểm ấy ra sao.

Câu hỏi thường gặp

Điểm then chốt trên địa hình là gì?

Điểm then chốt là những chỗ mà mọi đường đi buộc phải qua, như cầu, đèo, ngã ba hay bến đò. Nắm được chúng thì ít quân cũng chặn được nhiều quân. Jomini gọi chúng là điểm quyết định về địa lý.

Vì sao giữ đèo có thể chặn được quân đông hơn?

Vì ở chỗ hẹp, số người giao chiến cùng lúc bị giới hạn bởi bề ngang lối đi chứ không phải tổng quân số. Bên đông quân không dùng được ưu thế của mình. Ngoài ra, quân phải dồn thành hàng dọc để qua đèo nên chậm và dễ bị đánh.

Thermopylae vì sao thất thủ?

Theo Herodotos, quân Hy Lạp giữ được lối hẹp mấy ngày, nhưng khi một người địa phương chỉ cho quân Ba Tư con đường mòn vòng qua núi thì thế giữ ải vỡ. Bài học là điểm then chốt chỉ mạnh khi không có đường vòng.

"Một người giữ ải, vạn người khó qua" là của ai?

Câu này lấy từ bài Thục đạo nan của Lý Bạch, tả đèo Kiếm Các trên đường vào đất Thục. Đây là câu thơ phóng đại nhưng diễn tả đúng sức mạnh của một chỗ hiểm.

Trên sa bàn làm sao biết đâu là điểm then chốt?

Hãy hình dung mọi đường từ căn cứ của mình tới mục tiêu và tìm chỗ mà đường nào cũng phải qua. Sau đó đếm xem đường vòng dài thêm bao nhiêu lượt. Nếu đường vòng chỉ dài thêm một hai lượt thì điểm đó không chặn được lâu.

Mở app Xung Đột

Sa bàn giấy, quân cờ gỗ — cắt tiếp tế, hạ thủ phủ

Mở app Xung Đột

Bài viết liên quan

Mở app Xung Đột

Sa bàn giấy, quân cờ gỗ — cắt tiếp tế, hạ thủ phủ

Mở app Xung Đột Xem app khác