Xung ĐộtWiki
Tìm
Sa bàn qua các thời

Liệu pháp sa bàn (sandplay): khay cát trong tâm lý học trẻ em

Liệu pháp sa bàn dùng khay cát chuẩn và đồ vật nhỏ để trẻ bày ra điều khó nói, bắt nguồn từ Lowenfeld năm 1929 và Dora Kalff; là công cụ của người được đào tạo.

Liệu pháp sa bàn (sandplay): khay cát trong tâm lý học trẻ em

Liệu pháp sa bàn (sandplay) là một phương pháp tâm lý trị liệu trong đó người được trị liệu, thường là trẻ em, dùng một khay cát cỡ chuẩn và nhiều đồ vật thu nhỏ để bày ra một "thế giới" của mình, còn nhà trị liệu quan sát và đồng hành. Phương pháp bắt nguồn từ "kỹ thuật Thế giới" của bác sĩ Margaret Lowenfeld ở London năm 1929, được Dora Kalff ở Thuỵ Sĩ phát triển thành sandplay theo hướng tâm lý học Jung từ những năm 1950. Đây là công cụ của người được đào tạo, không phải thứ cha mẹ tự làm để "đọc" tâm lý con.

Từ cuốn sách của Wells tới phòng khám ở London

Margaret Lowenfeld (1890–1973) là bác sĩ nhi người Anh, về sau chuyên về sức khoẻ tâm thần trẻ em. Năm 1928, bà mở một phòng khám cho trẻ "khó bảo và hay lo âu" ở London, sau phát triển thành Viện Tâm lý học Trẻ em. Bà tìm một cách để trẻ diễn đạt điều chúng chưa nói được thành lời.

Bà kể rằng mình nhớ lại cuốn sách năm 1911 của H.G. Wells, trong đó nhà văn cùng các con dựng những thế giới thu nhỏ trên sàn nhà. Năm 1929, Lowenfeld đặt vào phòng khám những khay cát và một tủ đầy đồ vật nhỏ: người, thú, nhà, cây, xe, hàng rào. Trẻ em tự đặt tên cho cái tủ ấy là "Thế giới", và phương pháp của bà được gọi là kỹ thuật Thế giới. Bà không cố diễn giải từng món đồ; với bà, điều quan trọng là để trẻ có một ngôn ngữ không cần chữ.

Từ kỹ thuật của Lowenfeld, nhà tâm lý học Charlotte Bühler phát triển một phiên bản dùng để đánh giá, gọi là "trắc nghiệm Thế giới". Một nhánh khác, quan trọng hơn với ngày nay, đi qua Thuỵ Sĩ.

Dora Kalff và sandplay

Dora Kalff (1904–1990) học tại Viện C.G. Jung ở Zürich. Theo lời khuyên của chính Jung, bà sang London học với Lowenfeld vào giữa những năm 1950, rồi về Thuỵ Sĩ phát triển phương pháp riêng, gọi bằng tiếng Đức là Sandspiel, sang tiếng Anh là sandplay. Kalff nhìn những gì bày trên cát qua lăng kính tâm lý học Jung: hình ảnh, biểu tượng, quá trình tự chữa lành của tâm trí.

Khái niệm trung tâm của Kalff là một "không gian tự do và được che chở". Tự do vì người bày được làm bất cứ điều gì trong khay. Được che chở vì nhà trị liệu giữ cho buổi làm việc an toàn, không phán xét, không cắt ngang. Năm 1985, Kalff cùng đồng nghiệp lập Hội Liệu pháp Sa bàn Quốc tế, đặt chuẩn đào tạo cho người hành nghề.

Khay cát và đồ vật: bộ dụng cụ chuẩn

Thành phầnThông số thường dùngVì sao
KhayKhoảng 57 × 72 × 7 cmVừa tầm mắt người ngồi trước khay, nhìn trọn không phải xoay đầu
Lòng khaySơn xanh lamGạt cát ra là thấy "nước" hoặc "trời"
CátHai khay: một cát khô, một cát ẩmCát ẩm đắp được đồi, hầm; cát khô chảy như nước
Đồ vật thu nhỏHàng trăm món, xếp trên kệ mởNgười, thú, nhà, cây, xe, cầu, đá, vỏ sò, nhân vật cổ tích, biểu tượng tôn giáo
Ghi lạiChụp ảnh sau buổiTheo dõi sự thay đổi qua nhiều buổi

Kích thước khay không tuỳ tiện. Khay đủ nhỏ để có giới hạn, như một khung tranh, giúp người bày cảm thấy an toàn; đủ lớn để chứa một câu chuyện. Đồ vật càng đa dạng thì người bày càng dễ tìm được thứ "đúng" với điều mình muốn nói.

Một buổi sa bàn diễn ra thế nào

  1. Mời bày. Nhà trị liệu giới thiệu khay và kệ đồ, mời người được trị liệu dùng bất cứ thứ gì họ muốn. Không có đề bài đúng sai.
  2. Bày. Người bày chạm cát, chọn đồ, đặt, đổi chỗ. Có người bày rất nhanh, có người chỉ vuốt cát cả buổi. Nhà trị liệu ngồi bên, im lặng quan sát, đôi khi ghi chú.
  3. Kể (nếu muốn). Khi xong, người bày có thể kể về thế giới của mình. Nhà trị liệu hỏi nhẹ nhàng, không giải thích, không phán xét.
  4. Chụp ảnh và giữ nguyên. Khay thường được chụp lại và chỉ dọn sau khi người bày đã ra về, để họ không phải chứng kiến "thế giới" của mình bị phá.
  5. Nhìn lại cả chuỗi. Ý nghĩa nằm ở sự thay đổi qua nhiều buổi: một khay hỗn loạn dần có trật tự, một nhân vật bị chôn dần được đưa lên mặt cát. Theo trường phái Kalff, việc diễn giải chủ yếu làm sau, khi đã có cả chuỗi ảnh.

Sa bàn trị liệu dùng cho ai, hiệu quả đến đâu

Sa bàn thường được dùng với trẻ em, vì trẻ chưa đủ vốn từ để nói về nỗi sợ, nỗi buồn, nhưng tay thì biết bày. Phương pháp cũng được dùng với người lớn, với người từng trải qua sang chấn, người khó nói chuyện trực tiếp về vấn đề của mình, và trong làm việc với gia đình.

Về bằng chứng khoa học, nên nói thẳng: có nhiều nghiên cứu ca và một số nghiên cứu có nhóm đối chứng cho kết quả tích cực, nhưng số nghiên cứu chất lượng cao còn ít so với các liệu pháp như trị liệu nhận thức hành vi. Sa bàn được xem là một công cụ hữu ích trong tay người được đào tạo, thường dùng kết hợp với các cách khác, không phải phương thuốc vạn năng. Nó cũng không phải trắc nghiệm chẩn đoán: không ai nên kết luận "trẻ bị gì" chỉ từ một khay cát.

Những hiểu lầm hay gặp

  • "Con bày con rắn là con có vấn đề." Sai. Một món đồ không có nghĩa cố định. Con rắn có thể là thứ đáng sợ, cũng có thể đơn giản là con vật trẻ vừa thấy ở sở thú.
  • "Cha mẹ mua khay cát về cho con bày rồi tự phân tích." Không nên. Cha mẹ hoàn toàn có thể mua khay cát cho con chơi, rất tốt cho tay và trí tưởng tượng. Nhưng đọc ý nghĩa tâm lý từ đó là việc của người có chuyên môn, và việc cha mẹ ngồi "chấm" khay cát có thể làm trẻ thấy bị theo dõi.
  • "Sa bàn thay được bác sĩ, nhà tâm lý." Không. Sa bàn là một kỹ thuật trong tay nhà trị liệu, không phải người trị liệu.

Khi nào cần tìm chuyên gia, tìm ở đâu

Nếu trẻ có thay đổi kéo dài như mất ngủ, sợ hãi, thu mình, bùng nổ cảm xúc, học sa sút rõ rệt, hoặc vừa trải qua một biến cố lớn (mất người thân, bố mẹ chia tay, bị bắt nạt), hãy đưa trẻ đi khám ở bác sĩ nhi, khoa tâm lý của bệnh viện hoặc nhà tâm lý có chứng chỉ. Ở Việt Nam, một số phòng tâm lý có dùng sa bàn; khi chọn, nên hỏi người trị liệu được đào tạo ở đâu, có được giám sát chuyên môn không.

Nếu có dấu hiệu trẻ bị bạo lực hoặc xâm hại, việc đầu tiên không phải là liệu pháp mà là bảo vệ trẻ: gọi Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111 (miễn phí, 24/7) hoặc báo cơ quan chức năng.

Góc nhìn hôm nay

Liệu pháp sa bàn khép lại một vòng thú vị trong lịch sử sa bàn: từ mâm gạo của Mã Viện, bàn cát của nhà Reisswitz, sàn nhà của Wells, tới khay cát trong phòng trị liệu. Cùng một ý tưởng, thu một thế giới vào tầm tay, được dùng cho những mục đích rất khác nhau, từ bàn kế hoạch tới chữa lành.

Ở nhà, cha mẹ vẫn có thể cho con một khay cát với ít đồ chơi nhỏ, để con tự bày, tự kể. Việc của người lớn là ngồi cạnh, lắng nghe, hỏi "con kể cho mẹ nghe về chỗ này được không", không diễn giải, không sửa. Chỉ riêng việc được lắng nghe như thế đã là điều quý với trẻ. Người muốn đọc sâu có thể tìm sách của Dora Kalff về sandplay (đã có bản tiếng Anh) và các tài liệu của Hội Liệu pháp Sa bàn Quốc tế.

Câu hỏi thường gặp

Liệu pháp sa bàn là gì?

Liệu pháp sa bàn là phương pháp tâm lý trị liệu dùng khay cát cỡ chuẩn và nhiều đồ vật thu nhỏ để người được trị liệu bày ra thế giới nội tâm của mình. Nhà trị liệu quan sát, đồng hành, và theo dõi sự thay đổi qua nhiều buổi.

Ai sáng lập liệu pháp sa bàn?

Nền móng là kỹ thuật Thế giới của bác sĩ Margaret Lowenfeld ở London năm 1929. Dora Kalff, nhà trị liệu Thuỵ Sĩ theo trường phái Jung, phát triển thành sandplay từ những năm 1950 và lập Hội Liệu pháp Sa bàn Quốc tế năm 1985.

Khay sa bàn có kích thước bao nhiêu?

Khay chuẩn khoảng 57 × 72 × 7 cm, lòng sơn xanh lam để gạt cát ra là thấy màu nước hoặc trời. Kích thước này vừa tầm nhìn của người ngồi trước khay, nhìn trọn mà không phải xoay đầu.

Cha mẹ có tự làm liệu pháp sa bàn cho con được không?

Cha mẹ có thể cho con chơi với khay cát và đồ vật nhỏ ở nhà, việc này tốt cho trẻ. Nhưng diễn giải tâm lý từ khay cát là việc của nhà trị liệu được đào tạo; cha mẹ không nên tự phân tích hay kết luận về con.

Liệu pháp sa bàn có hiệu quả không?

Nhiều nghiên cứu ca và một số nghiên cứu có đối chứng cho kết quả tích cực, nhất là với trẻ em, nhưng số nghiên cứu chất lượng cao còn hạn chế. Sa bàn được coi là công cụ hữu ích khi do người có chuyên môn sử dụng, thường kết hợp với các cách trị liệu khác.

Mở app Xung Đột

Sa bàn giấy, quân cờ gỗ — cắt tiếp tế, hạ thủ phủ

Mở app Xung Đột

Bài viết liên quan

Mở app Xung Đột

Sa bàn giấy, quân cờ gỗ — cắt tiếp tế, hạ thủ phủ

Mở app Xung Đột Xem app khác