Xung ĐộtWiki
Tìm
Sa bàn qua các thời

Lính chì, lính thiếc và thú sưu tầm mô hình thu nhỏ qua các thời

Lính thiếc dẹt ra đời ở Nürnberg thế kỷ 18, rồi lính đúc đặc của Pháp, lính đúc rỗng của Anh năm 1893; nay là đồ sưu tầm cần bảo quản kỹ và tránh xa trẻ nhỏ vì chì.

Lính chì, lính thiếc và thú sưu tầm mô hình thu nhỏ qua các thời

Lính chì, lính thiếc là những hình người lính thu nhỏ đúc bằng kim loại, xuất hiện thành nghề ở Nürnberg (Đức) từ thế kỷ 18 rồi thành món đồ chơi và đồ sưu tầm khắp châu Âu trong thế kỷ 19. Có ba dòng chính: lính dẹt bằng thiếc của Đức, lính đúc đặc của Pháp và lính đúc rỗng của Anh. Ngày nay người sưu tầm vẫn săn đồ cổ, còn người mê mô hình dùng tượng kim loại không chì, nhựa hoặc nhựa đúc để sơn và bày cảnh.

Trước khi có lính chì

Con người làm hình người lính thu nhỏ từ rất lâu, nhưng phần lớn không phải để chơi. Trong mộ của Mesehti, một quan cai trị địa phương ở Ai Cập thời Trung Vương quốc (khoảng 2000 năm TCN), các nhà khảo cổ tìm thấy hai đội lính gỗ, mỗi đội 40 người, một đội cầm giáo và một đội cầm cung, xếp hàng ngay ngắn trên đế gỗ. Đó là đồ tuỳ táng, để người chết có quân hộ vệ ở thế giới bên kia. Hai đội lính này nay ở Bảo tàng Ai Cập tại Cairo.

Đội quân đất nung của Tần Thuỷ Hoàng thì ngược lại: cỡ người thật, không phải thu nhỏ. Nó cho thấy ý tưởng "đội quân bằng tượng" có ở nhiều nền văn minh, mỗi nơi theo một cách.

Ở châu Âu, các triều đình thế kỷ 17 đặt làm lính bằng bạc cho hoàng tử nhỏ. Bộ lính bạc làm cho vua Louis XIV lúc nhỏ thường được kể là do thợ bạc Nürnberg làm, về sau bị nấu chảy lấy bạc. Những bộ như vậy là của hiếm của nhà vua, chưa phải đồ chơi phổ thông.

Lính thiếc dẹt của Nürnberg

Bước ngoặt đến khi thợ thiếc ở Nürnberg làm lính rẻ tiền. Johann Gottfried Hilpert (1732–1801) được coi là người đưa lính thiếc thành một mặt hàng vào nửa sau thế kỷ 18. Lính của ông là loại dẹt: khắc khuôn hai nửa bằng đá, đổ thiếc vào, ra một tấm mỏng chừng một hai mi-li-mét, hình người lính nhìn nghiêng. Sơn màu xong, đặt lên đế là đứng được. Thời ấy, lính của vua Phổ Friedrich Đại đế là mẫu được ưa chuộng.

Lính dẹt rẻ, nhẹ, đúc được hàng loạt, nên bán theo hộp hàng trăm chiếc. Giữa thế kỷ 19, nhà làm lính Ernst Heinrichsen ở Nürnberg đặt ra chiều cao chuẩn khoảng 30 mm cho người lính đứng, gọi là "cỡ Nürnberg", để lính của các xưởng khác nhau bày chung được. Đây là một trong những lần đầu tiên giới đồ chơi có tỉ lệ thống nhất.

Lính đúc đặc của Pháp, lính đúc rỗng của Anh

Người Pháp chuộng lính ba chiều, đúc đặc bằng hợp kim chì, nặng tay và chi tiết hơn. Các xưởng ở Paris nổi tiếng với những đội quân thời Napoléon sơn tỉ mỉ. Lính đặc đẹp nhưng đắt, vì tốn nhiều kim loại.

Năm 1893, William Britain con ở London tìm ra cách đúc rỗng: đổ hợp kim chì nóng vào khuôn, rồi dốc ngược cho phần chưa đông chảy ra ngoài, để lại lớp vỏ mỏng. Lính nhẹ hơn, rẻ hơn hẳn, nhưng vẫn ba chiều. Hãng Britains bán hàng triệu chiếc, cỡ khoảng 54 mm. Đây là loại lính H.G. Wells dùng khi viết Little Wars năm 1913.

Dòng línhNơi nổi tiếngThời kỳĐặc điểm
Lính dẹt (thiếc)Nürnberg, Fürth (Đức)Từ thế kỷ 18Mỏng như tấm, nhìn nghiêng, rẻ, cỡ chuẩn khoảng 30 mm
Lính đặcParis (Pháp), các xứ ĐứcCuối thế kỷ 18 – 19Ba chiều, nặng, chi tiết, đắt
Lính đúc rỗngLondon (Anh)Từ 1893Ba chiều, nhẹ, rẻ, cỡ khoảng 54 mm
Tượng kim loại không chì, nhựa đúcNhiều nướcHiện nayDùng để sơn, bày cảnh, nhiều cỡ

Chú lính chì trong văn học

Năm 1838, Hans Christian Andersen in truyện "Chú lính chì dũng cảm": một chú lính cụt chân, đúc từ chiếc thìa thiếc cũ, đem lòng yêu cô vũ nữ giấy. Truyện được dịch sang tiếng Việt từ lâu và nhiều thế hệ trẻ em đã đọc. Chi tiết "đúc từ thìa thiếc" phản ánh đúng thực tế thời đó: thiếc cũ được nấu lại làm đồ chơi. Tên tiếng Việt "lính chì" thật ra dùng chung cho cả lính thiếc lẫn lính chì; hai kim loại thường được pha với nhau.

Sưu tầm hôm nay: những điều cần biết

Chì độc, phải cẩn thận

Lính cũ bằng hợp kim chì không phải đồ chơi cho trẻ nhỏ. Chì gây độc khi trẻ ngậm, cắn hoặc khi bụi sơn cũ bong ra. Nhiều nước đã cấm dùng chì trong đồ chơi trẻ em. Người sưu tầm nên rửa tay sau khi cầm, không để lính cổ ở chỗ trẻ với tới, và khi sơn sửa thì đeo khẩu trang, làm ở nơi thoáng.

Hai bệnh của kim loại

  • Mục chì. Chì gặp hơi axit hữu cơ, chẳng hạn bốc ra từ tủ gỗ sồi, hộp các-tông rẻ tiền, sẽ sinh một lớp bột trắng xám và rỗ dần. Cất lính trong hộp không axit, tủ kính thoáng, tránh gỗ sồi mới.
  • Dịch thiếc. Thiếc gần như nguyên chất để lâu ở nơi rất lạnh có thể chuyển thành dạng bột xám, tượng sẽ phồng, vỡ vụn. Ở khí hậu Việt Nam ít gặp, nhưng không nên cất trong tủ lạnh hay kho đông.

Phân biệt đồ cổ và đồ đúc lại

Nhiều khuôn cổ vẫn còn và được đúc lại. Đồ đúc lại không có gì sai, miễn người bán nói thật. Dấu hiệu của đồ cũ thật: lớp sơn có vết mòn tự nhiên ở chỗ hay cầm, đế có ký hiệu xưởng đúng thời, kim loại có lớp oxy hoá đều. Khi giá cao, nên hỏi ý kiến hội sưu tầm hoặc nhà đấu giá có uy tín.

Từ sưu tầm tới bày cảnh

Ngoài việc xếp lính vào tủ, nhiều người dùng lính để dựng diorama: một góc chợ thế kỷ 18, một đoàn xe ngựa qua cầu, một cuộc diễu binh thời Napoléon. Lính dẹt của Đức đặc biệt hợp để dựng cảnh lớn vì mỏng, xếp được hàng trăm chiếc trong một hộp kính. Ở thành Plassenburg, thành phố Kulmbach (Đức), có bảo tàng lính thiếc với nhiều diorama lớn; thành phố này còn tổ chức hội chợ lính thiếc định kỳ cho giới sưu tầm.

Một nhánh khác là dùng lính trên sa bàn, đi theo lượt như một ván cờ trận. Nhánh này phát triển thành thú chơi mô hình cờ trận cổ trang, có bài riêng trong danh mục.

Góc nhìn hôm nay

Lính chì là một lát cắt lịch sử thú vị: chúng cho biết người thế kỷ 18–19 hình dung về quân đội thế nào, màu áo nào được ưa, vị tướng nào được dân yêu. Một hộp lính cũ của Britains hay Heinrichsen kể chuyện về kỹ thuật đúc, về giá cả, về cả cách nuôi dạy con trai thời đó.

Muốn bắt đầu, có thể tìm đọc về lính dẹt Nürnberg, xem ảnh các bộ sưu tập bảo tàng, rồi thử sơn một hai tượng kim loại không chì hoặc nhựa đúc giá rẻ. Chọn một thời kỳ cổ (La Mã, thời Lý – Trần, thời Napoléon), tìm hiểu trang phục thật của thời đó, sơn cho đúng. Việc sơn một đội nhỏ năm mười người dạy kiên nhẫn và cho hiểu biết về trang phục lịch sử tốt hơn đọc nhiều trang sách.

Câu hỏi thường gặp

Lính chì có từ khi nào?

Hình người lính thu nhỏ có từ thời cổ đại, như hai đội lính gỗ trong mộ Mesehti ở Ai Cập khoảng 2000 năm TCN. Lính thiếc làm thành hàng hoá phổ biến bắt đầu ở Nürnberg nửa sau thế kỷ 18, rồi lan khắp châu Âu trong thế kỷ 19.

Lính chì và lính thiếc khác nhau thế nào?

Lính thiếc dẹt của Đức làm chủ yếu bằng thiếc, mỏng và nhìn nghiêng. Lính đúc đặc hoặc đúc rỗng của Pháp, Anh làm bằng hợp kim có nhiều chì, ba chiều. Tiếng Việt thường gọi chung là lính chì.

Lính chì có độc không?

Có. Lính cũ chứa chì, có thể gây ngộ độc nếu trẻ ngậm, cắn hoặc nuốt bụi sơn. Không cho trẻ nhỏ chơi lính chì cổ, rửa tay sau khi cầm, và khi sơn sửa nên làm ở nơi thoáng, đeo khẩu trang.

Ai làm ra lính đúc rỗng?

William Britain con ở London tìm ra cách đúc rỗng năm 1893, bằng cách dốc ngược khuôn cho phần kim loại chưa đông chảy ra. Lính nhẹ và rẻ hơn hẳn, khiến hãng Britains bán được hàng triệu chiếc.

Bảo quản lính chì thế nào?

Cất trong hộp hoặc tủ kính thoáng, không axit, tránh tủ gỗ sồi mới và hộp các-tông rẻ vì hơi axit làm chì bị mục. Không để ở nơi quá lạnh vì thiếc nguyên chất có thể biến thành bột.

Mở app Xung Đột

Sa bàn giấy, quân cờ gỗ — cắt tiếp tế, hạ thủ phủ

Mở app Xung Đột

Bài viết liên quan

Mở app Xung Đột

Sa bàn giấy, quân cờ gỗ — cắt tiếp tế, hạ thủ phủ

Mở app Xung Đột Xem app khác