Lực lượng dự bị là phần quân được giữ lại, không dàn ra đánh ngay, để dùng vào lúc thế trận ngả nghiêng: bịt một chỗ vỡ, đón một đòn bất ngờ, hoặc dồn vào chỗ đối phương vừa lộ yếu. Khi trận đã bắt đầu, dự bị gần như là thứ duy nhất người chỉ huy còn điều được theo ý mình, nên dùng nó lúc nào thường quyết định kết quả. Giữ quá nhiều thì mặt trận mỏng; giữ quá ít thì không còn gì để xoay chuyển.
Vì sao phải giữ lại một phần quân
Thoạt nghe, giữ quân không đánh có vẻ phí. Quân đứng chờ thì không gây thiệt hại cho ai. Nhưng có ba lý do khiến người xưa và người bày sa bàn đều giữ dự bị:
- Không ai biết trước trận sẽ diễn ra thế nào. Kế hoạch đẹp tới đâu cũng gặp chuyện bất ngờ: một cánh vỡ sớm, đối phương xuất hiện ở hướng không ai ngờ. Dự bị là thứ để đối phó cái không lường trước.
- Quân đã dàn ra thì khó rút ra. Một đơn vị đang giao chiến muốn tách ra để đi nơi khác thường phải trả giá, có khi bị đánh vào lưng khi rút.
- Lúc quyết định thường đến muộn. Trận đánh có những thời điểm mà một khối quân tươi tung vào đúng chỗ sẽ lật cả thế. Ai còn quân tươi vào lúc đó thì có lợi thế.
Clausewitz trong Vom Kriege (1832) nói dự bị có hai việc: kéo dài và làm mới sức đánh, và đối phó với những điều không lường được. Ông còn phân biệt dự bị trong trận đánh (rất cần) với dự bị ở cấp cả chiến dịch, thứ mà ông cho là ít ý nghĩa hơn nhiều người nghĩ, vì ở quy mô lớn, quân không dùng vào lúc quyết định thì coi như không có.
Ba hàng quân La Mã: dự bị nằm sẵn trong đội hình
Ví dụ cổ điển nhất là đội hình ba hàng của quân La Mã thời Cộng hoà, được Livius mô tả trong quyển 8 bộ sử của ông. Quân xếp thành ba lớp:
| Hàng | Thành phần | Vai trò |
|---|---|---|
| Hastati | Lính trẻ | Đánh trước, chịu đòn đầu |
| Principes | Lính đang độ sung sức, nhiều kinh nghiệm hơn | Thay hàng trước khi hàng đó mệt hoặc núng |
| Triarii | Lính già dặn nhất | Quỳ chờ ở hàng cuối, chỉ vào trận khi hai hàng trên không giữ được |
Từ đây người La Mã có câu "việc đã dồn tới triarii" (res ad triarios rediit), nghĩa là đã tới bước đường cùng, phải dùng tới lớp cuối. Câu nói cho thấy họ hiểu rõ: dự bị cuối cùng mà phải tung ra thì tình hình đã rất căng.
Điều hay của đội hình này là dự bị không phải một khối tách rời mà nằm sẵn ngay sau lưng, và việc thay hàng được tập thành nếp. Không cần ra lệnh phức tạp, chỉ cần hàng trước lùi qua kẽ hở cho hàng sau tiến lên.
Khi nào thì tung dự bị
Đây là câu hỏi khó nhất. Không có quy tắc thuộc lòng, nhưng trên sa bàn có mấy thời điểm thường đáng cân nhắc:
- Có chỗ vỡ: một đoạn hàng quân bị đánh thủng, nếu không bịt thì đối phương tràn qua, vòng ra sau. Tung dự bị bịt chỗ vỡ là dùng để giữ.
- Có chỗ đối phương lộ yếu: đối phương vừa tung hết quân vào một hướng, để hướng khác mỏng. Tung dự bị vào đó là dùng để thắng.
- Đối phương đã dùng hết dự bị của họ: lúc này ai còn quân tươi thì người đó quyết định. Nhiều người cầm quân giỏi kiên nhẫn chờ đúng lúc này.
- Có cơ hội đuổi theo: đối phương bắt đầu rút, một khối quân tươi có thể biến cuộc rút lui thành tan vỡ.
Một câu tự hỏi trước khi tung dự bị: "Nếu ngay sau đó có một chuyện bất ngờ thứ hai, mình còn gì để đối phó?"
Giữ dự bị quá lâu cũng là sai
Dự bị không dùng là dự bị phí. Sử cũ có những cuộc tranh cãi kéo dài hàng trăm năm về việc giữ dự bị. Ở Borodino năm 1812, Napoléon không tung đội Cận vệ của mình vào trận dù được các tướng thúc giục. Người khen nói ông giữ quân vì đang ở quá xa nước Pháp, không thể mạo hiểm lực lượng cuối cùng; người chê nói ông đã để lỡ cơ hội tiêu diệt quân Nga. Tới nay các nhà sử học vẫn chia hai phía.
Ba năm sau, ở Waterloo, đội Cận vệ được tung ra vào cuối ngày, khi tình thế đã rất xấu, và việc họ phải lùi lại góp phần làm cả quân Pháp tan. Hai lần, hai cách dùng dự bị, và cả hai đều còn được bàn cãi.
Trên sa bàn, lỗi "giữ dự bị tới hết ván" khá phổ biến ở người cẩn thận. Họ thua với cả một khối quân còn nguyên ở phía sau.
Đặt dự bị ở đâu
Dự bị chỉ có giá trị khi tới được chỗ cần trong thời gian kịp. Vì vậy chỗ đặt quan trọng không kém số lượng:
- Ở vị trí trung tâm phía sau đội hình, để tới được nhiều hướng nhất trong ít lượt nhất.
- Gần đường tốt: trên sa bàn có đường, quân đi đường nhanh hơn băng đồng.
- Khuất tầm nhìn nếu luật có che giấu: đối phương không biết dự bị ở đâu, có bao nhiêu thì khó tính toán.
- Không quá gần mặt trận: đứng quá sát thì dự bị bị cuốn vào giao chiến trước khi có lệnh.
Bao nhiêu là vừa
Không có con số chuẩn. Trên sa bàn, kích cỡ dự bị phụ thuộc vào mấy câu hỏi:
| Tình huống | Xu hướng |
|---|---|
| Thông tin về đối phương mù mờ | Giữ dự bị lớn hơn, vì cần đối phó nhiều khả năng |
| Đã biết rõ đối phương bày quân ra sao | Dự bị nhỏ hơn, dồn nhiều quân vào điểm quyết định |
| Mặt trận rộng, nhiều hướng có thể vỡ | Dự bị lớn và đặt ở trung tâm |
| Địa hình phòng thủ tốt (sông, núi) | Có thể để ít quân giữ mặt trận, giữ nhiều dự bị |
| Đang ở thế phải đánh nhanh, ít lượt | Dự bị nhỏ, vì quân không đánh là quân phí |
Góc nhìn hôm nay
Ý tưởng dự bị dùng rất được ngoài bàn cờ. Một kế hoạch dùng hết một trăm phần trăm thời gian, tiền bạc hay sức người thì không còn gì cho chuyện bất ngờ, mà chuyện bất ngờ gần như chắc chắn xảy ra. Ngược lại, người giữ quá nhiều "để dành" cũng có thể bỏ lỡ lúc cần dốc sức. Bài học của ba hàng quân La Mã là: hãy biết rõ lớp dự bị cuối cùng của mình là gì, và khi phải dùng tới nó thì hiểu rằng tình thế đã nghiêm trọng.
Muốn đọc tiếp:
- Livius, Ab Urbe Condita, quyển 8, đoạn mô tả đội hình ba hàng.
- Clausewitz, Vom Kriege, quyển 3, chương về dự bị chiến lược.
- Các sách sử về Borodino và Waterloo để thấy những luồng ý kiến khác nhau về việc dùng đội Cận vệ.
- Tự thử trên sa bàn: chơi cùng một thế hai lần, một lần không giữ dự bị, một lần giữ một phần năm quân ở phía sau. Ghi lại lượt nào mình phải tung dự bị và vì sao.
Câu hỏi thường gặp
Lực lượng dự bị là gì?
Lực lượng dự bị là phần quân được giữ lại phía sau, chưa đưa vào giao chiến ngay. Nó dùng để bịt chỗ vỡ, đối phó đòn bất ngờ hoặc dồn vào chỗ đối phương vừa lộ yếu. Khi trận đã bắt đầu, đây là thứ người chỉ huy còn điều được theo ý mình.
Triarii là ai?
Triarii là hàng quân thứ ba trong đội hình La Mã thời Cộng hoà, gồm những người lính già dặn nhất. Họ chờ ở hàng cuối và chỉ vào trận khi hai hàng trước không giữ được. Câu "việc đã dồn tới triarii" vì thế có nghĩa là đã tới bước đường cùng.
Khi nào nên tung dự bị?
Thường là khi có chỗ vỡ cần bịt, khi đối phương lộ một hướng yếu, khi đối phương đã dùng hết dự bị của họ, hoặc khi có cơ hội đuổi theo quân đang rút. Trước khi tung, nên tự hỏi nếu có thêm một bất ngờ nữa thì mình còn gì để đối phó.
Vì sao Napoléon không tung Cận vệ ở Borodino?
Năm 1812 ở Borodino, Napoléon giữ đội Cận vệ ngoài trận dù được thúc giục. Người bênh cho rằng ông không muốn mạo hiểm lực lượng cuối cùng khi ở quá xa nước Pháp, người chê cho rằng ông bỏ lỡ cơ hội tiêu diệt quân Nga. Đây vẫn là chuyện còn tranh cãi.
Giữ dự bị bao nhiêu là đủ?
Không có con số chuẩn. Thông tin về đối phương càng mù mờ và mặt trận càng rộng thì dự bị càng nên lớn. Khi đã biết rõ đối phương hoặc phải đánh nhanh, dự bị có thể nhỏ hơn để dồn quân vào điểm quyết định.