Makruk (Thái Lan) và sittuyin (Myanmar) là hai thứ cờ thuộc họ cờ vua ở Đông Nam Á, cùng hậu duệ của chaturanga Ấn Độ và giữ lại nhiều nét cổ mà cờ vua châu Âu đã bỏ: quân quan chỉ đi một ô chéo, quân "voi" đi một ô chéo hoặc một ô thẳng về trước, tốt chỉ phong thành quân yếu. Campuchia có ouk chatrang gần như cùng một thứ cờ với makruk. Riêng sittuyin có nét độc đáo hiếm thấy: hai bên tự bố trí quân phía sau hàng tốt trước khi ván cờ bắt đầu.
Cờ Ấn Độ đi về phương Đông
Từ Ấn Độ, cờ thế trận đi theo hai hướng lớn. Hướng tây qua Ba Tư thành shatranj, rồi vào châu Âu thành cờ vua. Hướng đông, theo các thương thuyền, tăng đoàn và quan hệ cung đình, cờ tới vùng đất nay là Myanmar, Thái Lan, Campuchia, Lào. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng các thứ cờ Đông Nam Á nhận cờ trực tiếp từ Ấn Độ, không qua Ba Tư. Bằng chứng mạnh nhất nằm ở quân "voi": trong shatranj, voi nhảy chéo hai ô; còn ở Thái và Myanmar, quân tương ứng đi một ô chéo hoặc một ô thẳng về phía trước, khớp với một số mô tả về quân voi trong cờ Ấn Độ.
Việt Nam nằm trong vùng ảnh hưởng của cờ tướng, nên không có một thứ cờ dân tộc thuộc nhánh này. Vì vậy, với người Việt, makruk và sittuyin là những người họ hàng gần về địa lý mà xa về dòng cờ.
Makruk: cờ Thái
Quân cờ và cách đi
| Tên Thái | Nghĩa | Số quân | Cách đi |
|---|---|---|---|
| Khun | Chúa, vua | 1 | Một ô mọi hướng |
| Met | Hạt giống | 1 | Một ô chéo |
| Khon | Quan, quý tộc | 2 | Một ô chéo, hoặc một ô thẳng về trước |
| Ma | Ngựa | 2 | Như quân mã |
| Ruea | Thuyền | 2 | Đi thẳng ngang dọc bao xa cũng được |
| Bia | Vỏ ốc tiền (ốc cowrie) | 8 | Một ô về trước, ăn chéo; không có bước đôi |
Tên quân nói lên văn hoá: chiến xa của Ấn Độ thành chiếc thuyền, hợp với một đất nước sông ngòi; lính bộ thành vỏ ốc tiền, thứ từng là tiền tệ ở nhiều vùng châu Á. Quân tốt đứng sẵn ở hàng thứ ba, không phải hàng thứ hai như cờ vua, nên hai bên chạm nhau sớm hơn. Tốt tới hàng thứ sáu thì lật ngửa lên, gọi là "ốc lật", và đi như quân met.
Luật đếm nước, nét riêng của makruk
Vì các quân trong makruk yếu hơn cờ vua, nhiều thế cờ "hơn quân" vẫn rất khó chiếu bí. Người Thái giải quyết bằng luật đếm: khi không bên nào còn tốt, bên yếu bắt đầu đếm, và bên mạnh phải chiếu bí trong một số nước nhất định, nếu không thì hoà. Khi bên yếu chỉ còn vua trơ trọi, số nước cho phép tuỳ vào quân bên mạnh còn lại: hai thuyền thì 8 nước, một thuyền 16 nước, hai ngựa 32 nước, và nhiều nhất là 64 nước. Luật này buộc người chơi phải học kỹ những thế cờ tàn, và làm makruk có một nền lý thuyết tàn cuộc rất riêng.
Ouk chatrang: người anh em Campuchia
Ở Campuchia, thứ cờ gọi là ouk chatrang hay gọn là ouk gần như giống hệt makruk, chỉ khác vài chi tiết: ở nước đầu tiên, vua có thể nhảy như quân ngựa nếu chưa bị chiếu và chưa có quân nào bị ăn, quân met có thể tiến hai ô ở nước đầu. Tên "ouk" được cho là mô phỏng tiếng hô khi chiếu tướng. Hình ảnh người ngồi đối cờ xuất hiện trên một số phù điêu đền đài, gợi ý thứ cờ này có thể đã có từ khoảng thế kỷ 12. Năm 2008, Campuchia tổ chức giải ouk toàn quốc đầu tiên, và năm 2023, khi làm chủ nhà Đại hội Thể thao Đông Nam Á, nước này đưa ouk vào làm một trong ba môn thể thao truyền thống.
Sittuyin: cờ Myanmar và giai đoạn bày quân
Quân cờ
| Tên Myanmar | Nghĩa | Số quân | Cách đi |
|---|---|---|---|
| Min-gyi | Vua | 1 | Một ô mọi hướng |
| Sit-ke | Tướng | 1 | Một ô chéo |
| Sin | Voi | 2 | Một ô chéo, hoặc một ô thẳng về trước |
| Myin | Ngựa | 2 | Như quân mã |
| Yahhta | Chiến xa | 2 | Đi thẳng bao xa cũng được |
| Nè | Lãnh chúa nhỏ, lính | 8 | Một ô về trước, ăn chéo |
Bàn cờ sittuyin không tô hai màu, nhưng có hai đường chéo kẻ từ góc tới góc, gọi là "đường của tướng". Đường kẻ này quyết định chỗ tốt được phong cấp.
Bày quân trước khi đánh
Đầu ván, chỉ có tốt đứng sẵn trên bàn, xếp so le trên hai hàng. Rồi bên đỏ, sau đó bên đen, lần lượt đặt các quân còn lại vào bất cứ ô nào trong nửa bàn của mình, phía sau hàng tốt. Ở các giải chính thức, người ta dựng một tấm màn nhỏ giữa bàn để hai bên không nhìn thấy cách bày của nhau. Khi màn hạ xuống, mỗi bên mới biết đối thủ đã chọn thế trận nào.
Đây là điều hiếm có trong họ cờ vua: phần mưu tính bắt đầu trước nước đi đầu tiên, giống như một vị tướng dàn quân trước khi biết đối phương dàn thế nào. Theo Murray năm 1913, lối chơi xưa còn có hẳn một giai đoạn bày quân dài, mỗi bên tám nước đặt quân, rồi một giai đoạn di chuyển trong nửa bàn mình, trước khi vào giao tranh thật.
Phong cấp có điều kiện
Một quân tốt chỉ được phong thành tướng khi tới một ô trên đường chéo phong cấp, và chỉ khi tướng của bên mình đã bị ăn. Bên nào vẫn còn tướng thì tốt có tới đâu cũng không được phong. Luật này phản ánh một ý rất "cung đình": mỗi đạo quân chỉ có một vị tướng.
So sánh nhanh
| Makruk | Sittuyin | Cờ vua | |
|---|---|---|---|
| Quân mạnh nhất | Thuyền | Chiến xa | Hậu |
| Quân cạnh vua | Met, một ô chéo | Tướng, một ô chéo | Hậu, đi xa mọi hướng |
| Vị trí tốt đầu ván | Hàng thứ ba | So le trên hai hàng | Hàng thứ hai |
| Bày quân | Cố định | Tự bày sau hàng tốt | Cố định |
| Phong cấp | Hàng thứ sáu, thành met | Ô trên đường chéo, khi đã mất tướng | Hàng cuối, thành quân tuỳ chọn |
Hôm nay: một bên sống khoẻ, một bên chật vật
Makruk vẫn là thứ cờ được chơi rộng rãi ở Thái Lan, từ quán cà phê vỉa hè tới các giải đấu có tổ chức, có kỳ thủ chuyên và tài liệu riêng. Ouk được Campuchia chủ động phục hưng như một phần của bản sắc dân tộc. Sittuyin thì chật vật hơn: ở Myanmar, cờ vua quốc tế đã lấn át, sittuyin chủ yếu còn được chơi ở một số vùng tây bắc và trong các nỗ lực giữ gìn của người yêu cờ truyền thống.
Góc nhìn hôm nay
Makruk và sittuyin cho thấy cùng một thứ cờ gốc có thể tiến hoá theo những hướng rất khác nhau khi gặp các nền văn hoá khác nhau. Người Thái đặt ra luật đếm để ván cờ không kéo dài vô tận; người Myanmar thêm giai đoạn bày quân bí mật. Không có hướng nào "đúng" hơn; mỗi lối chơi giữ một thứ giá trị riêng.
Đi du lịch Thái Lan, có thể mua một bộ cờ makruk gỗ ở chợ và nhờ người bán chỉ luật, một món quà lưu niệm có hồn hơn nhiều thứ khác. Ở Campuchia, nên để ý những người ngồi đối cờ ouk dưới bóng cây trong các ngôi chùa. Người muốn đọc kỹ có thể tìm phần về cờ Đông Nam Á trong bộ A History of Chess của Murray, và các tài liệu tiếng Anh về luật makruk do giới cờ Thái biên soạn.
Câu hỏi thường gặp
Makruk là gì?
Makruk là cờ Thái Lan, thuộc họ cờ vua, hậu duệ của chaturanga Ấn Độ. Bàn 8 × 8, quân mạnh nhất là thuyền (đi như xe), quân cạnh vua chỉ đi một ô chéo, tốt đứng sẵn ở hàng thứ ba và phong cấp ở hàng thứ sáu.
Sittuyin là gì?
Sittuyin là cờ truyền thống của Myanmar, thuộc họ cờ vua. Nét đặc biệt là đầu ván chỉ có tốt trên bàn, hai bên lần lượt tự bày các quân còn lại sau hàng tốt, ở giải chính thức có màn che để không nhìn thấy cách bày của nhau.
Makruk và ouk chatrang của Campuchia khác nhau thế nào?
Hai thứ cờ gần như giống hệt. Khác biệt chính là trong ouk, ở nước đầu vua có thể nhảy như ngựa và quân met có thể tiến hai ô. Campuchia đã đưa ouk vào Đại hội Thể thao Đông Nam Á năm 2023 như một môn thể thao truyền thống.
Luật đếm trong makruk là gì?
Khi không bên nào còn tốt, bên yếu bắt đầu đếm và bên mạnh phải chiếu bí trong một số nước giới hạn, nếu không thì hoà. Số nước tuỳ quân còn lại của bên mạnh, ví dụ hai thuyền 8 nước, một thuyền 16 nước, nhiều nhất 64 nước.
Vì sao Việt Nam không có cờ giống makruk?
Việt Nam nằm trong vùng ảnh hưởng của cờ tướng Trung Hoa, thuộc một nhánh khác trong các thứ cờ thế trận châu Á. Các thứ cờ họ makruk phát triển ở những vùng nhận cờ trực tiếp từ Ấn Độ như Thái Lan, Campuchia, Myanmar.