Dell'arte della guerra (Nghệ thuật chiến tranh) của Niccolò Machiavelli in ở Firenze năm 1521, là tác phẩm chính luận duy nhất về chính trị – quân sự của ông được in khi ông còn sống, trước cả Quân vương. Sách viết dưới dạng đối thoại trong khu vườn nhà Rucellai, với nhân vật chính là lính đánh thuê Fabrizio Colonna. Ý xuyên suốt: một nước nên dựa vào quân của chính công dân mình thay vì lính đánh thuê, và đời sống dân sự với việc binh không nên tách rời nhau.
Bối cảnh: người thư ký mất việc
Machiavelli (1469–1527) từng làm thư ký Văn phòng thứ hai của Cộng hoà Firenze từ năm 1498. Ông đi sứ nhiều nơi, thấy tận mắt cảnh các thành bang Ý bị quân Pháp, Tây Ban Nha và các đạo quân đánh thuê giày xéo. Ông đi đến một kết luận: lính đánh thuê đánh vì tiền, không vì quê hương, nên không đáng tin.
Năm 1506, ông được giao lập một đội dân quân gồm nông dân vùng thôn quê Firenze. Đến năm 1512, đội quân ấy tan vỡ trước quân Tây Ban Nha ở Prato, gần Firenze. Nhà Medici trở lại nắm quyền, Cộng hoà sụp, Machiavelli mất chức, năm sau bị bắt và tra tấn vì nghi dính vào một âm mưu, rồi về sống ở trang trại nhỏ ngoài thành.
Chính những năm thất thế ấy ông viết các tác phẩm nổi tiếng. Quân vương viết khoảng 1513, nhưng chỉ in năm 1532, sau khi ông mất; nội dung cuốn ấy thuộc về một trang khác chuyên về quyền lực. Nghệ thuật chiến tranh thì in tháng 8 năm 1521 tại xưởng in nhà Giunta ở Firenze. Điều đáng chú ý: người viết sách bảo vệ dân quân lại chính là người từng chứng kiến dân quân của mình thất bại. Sách vì vậy vừa là lý thuyết vừa là lời tự biện hộ.
Cuộc đối thoại trong vườn Rucellai
Sách gồm bảy quyển. Khung cảnh là khu vườn Orti Oricellari của gia đình Rucellai ở Firenze, nơi một nhóm thanh niên trí thức hay tụ họp bàn chuyện văn chương, lịch sử, chính trị. Người chủ nhà Cosimo Rucellai mời Fabrizio Colonna, một chỉ huy đánh thuê nổi tiếng có thật, ở lại dùng bữa, rồi cuộc trò chuyện chuyển sang việc binh.
Những người hỏi chuyện là các bạn trẻ trong nhóm: Zanobi Buondelmonti, Battista della Palla, Luigi Alamanni. Fabrizio trả lời, giải thích, kể chuyện La Mã. Machiavelli tự mình không xuất hiện; ông đặt quan điểm của mình vào miệng một người lính chuyên nghiệp, có lẽ để lời lẽ có trọng lượng hơn.
Chi tiết thú vị: chính Fabrizio Colonna là một lính đánh thuê, tức đại diện cho loại quân mà sách chỉ trích. Trong sách, Fabrizio tự nói rằng nghề của mình không phải nghề một người tử tế nên lấy làm kế sinh nhai suốt đời. Người lính giỏi, theo ông, là người cầm vũ khí khi nước cần, rồi trở về làm nghề khác khi hoà bình.
Ý tưởng chính: không tách người dân và người lính
Lời mở đầu sách nêu một nhận xét: nhiều người cho rằng đời sống dân sự và đời sống quân sự là hai thứ khác hẳn nhau, thậm chí trái nhau. Người theo nghề binh đổi cả cách ăn mặc, ăn nói, thành ra một loại người khác. Machiavelli cho rằng ở các nhà nước cổ đại được tổ chức tốt, hai đời sống ấy gắn với nhau. Người công dân tốt cũng là người lính đáng tin, và người lính phải là người yêu hoà bình vì có nhà để về.
| Câu hỏi | Lính đánh thuê (theo Machiavelli) | Dân quân công dân (theo Machiavelli) |
|---|---|---|
| Đánh vì cái gì | Vì tiền công | Vì quê hương, gia đình |
| Muốn chiến tranh kéo dài? | Có, vì hoà bình là thất nghiệp | Không, vì muốn về nhà |
| Nguy cơ với chính nhà nước | Cao: có thể quay ra chiếm quyền | Thấp hơn nếu được tổ chức đúng |
| Kỹ năng | Thường cao hơn | Phải huấn luyện đều đặn |
Ở tầng tư tưởng, đây là một quan sát về động cơ: người có lợi ích gắn với việc kéo dài xung đột thì khó mong họ kết thúc xung đột. Lý thuyết xung đột ngày nay cũng chỉ ra điều tương tự: trong một tranh chấp, hãy để ý những ai được lợi khi tranh chấp còn tiếp tục.
Nhìn về La Mã
Như Vegetius trước đó, Machiavelli lấy La Mã làm hình mẫu. Ông dẫn nhiều tác giả cổ, trong đó có Vegetius và Frontinus. Ông muốn khôi phục cách tổ chức bộ binh kiểu La Mã, coi trọng kỷ luật, luyện tập, sự gắn bó giữa người lính và nhà nước.
Đây cũng là điểm yếu bị phê bình nhiều nhất. Thời Machiavelli, hoả khí và pháo đã thay đổi chiến trường. Trong sách, ông có bàn về pháo nhưng cho rằng nó không làm thay đổi căn bản cách đánh. Nhiều nhà nghiên cứu đời sau nhận xét ông đánh giá thấp tầm quan trọng của hoả khí. Bài học tư tưởng ở đây: khi quá yêu một hình mẫu xưa, người ta dễ không thấy những gì đang thay đổi trước mắt.
Có một giai thoại, do nhà văn Matteo Bandello kể lại, rằng Machiavelli từng thử chỉ huy cho đoàn quân của Giovanni delle Bande Nere tập dàn hàng theo cách trong sách, mất cả buổi mà không xong, rồi Giovanni chỉ cần vài hiệu lệnh là đâu vào đấy. Đây là giai thoại văn chương, không phải sử liệu chắc chắn, nhưng nó cho thấy ngay người đương thời cũng thấy khoảng cách giữa lý thuyết của ông và thực hành.
Sách được đón nhận ra sao
Trong thế kỷ 16, Nghệ thuật chiến tranh được in lại nhiều lần và dịch ra tiếng Pháp, tiếng Anh, tiếng Tây Ban Nha, tiếng Đức. Nó là một trong những sách về việc binh được đọc nhiều nhất thời Phục Hưng. Các tác giả sau này bàn về quân đội thường trực và dân quân, như các nhà tư tưởng thế kỷ 17–18, đều có đọc qua.
Về sau, danh tiếng của Quân vương che khuất cuốn này. Ngày nay ít người đọc Nghệ thuật chiến tranh, và khi nhắc "nghệ thuật chiến tranh" người Việt thường nghĩ đến sách Tôn Tử. Hai cuốn không liên quan gì nhau: Machiavelli không biết đến sách Tôn Tử, vì sách này chỉ được dịch sang một ngôn ngữ châu Âu từ năm 1772.
Đọc Machiavelli ở tầng tư tưởng
Người ta hay gắn tên Machiavelli với mưu mô và thủ đoạn. Đọc Nghệ thuật chiến tranh sẽ thấy một hình ảnh khác: một người trăn trở về chuyện một cộng đồng nhỏ làm sao tự giữ được mình giữa những thế lực lớn, và làm sao để sức mạnh vũ trang không quay lại đè lên chính người dân.
- Về động cơ: ai đánh vì tiền sẽ muốn xung đột kéo dài.
- Về sự gắn bó: người có gốc rễ, có nhà để về thì vừa giữ được kỷ luật vừa mong hoà bình.
- Về giới hạn của hình mẫu: noi gương người xưa là tốt, nhưng thời thế đổi thì cách làm cũng phải đổi.
- Về thất bại: sách được viết sau thất bại của chính tác giả, và đó là lý do nó đáng đọc: người ta học được nhiều nhất từ những gì từng không thành.
Góc nhìn hôm nay
Với người đọc phổ thông, Nghệ thuật chiến tranh không phải sách dễ: dài, nhiều đoạn kỹ thuật về dàn quân kiểu thế kỷ 16. Cách đọc hiệu quả là đọc lời mở đầu và Quyển I, nơi bàn về dân quân và lính đánh thuê, rồi lướt Quyển VII ở đoạn cuối, nơi Fabrizio than về các ông hoàng Ý thời ấy.
- Đọc kèm tiểu sử Machiavelli, đặc biệt giai đoạn 1506–1513, để hiểu vì sao ông viết như vậy.
- Đối chiếu với Vegetius để thấy Machiavelli lấy gì, bỏ gì từ sách La Mã.
- Nếu đến Firenze, khu vườn Orti Oricellari vẫn còn, dù đã thay đổi nhiều so với thời Machiavelli.
Câu hỏi thường gặp
Machiavelli viết Nghệ thuật chiến tranh năm nào?
Sách được in ở Firenze vào tháng 8 năm 1521, tại xưởng in nhà Giunta. Đây là tác phẩm chính luận lớn duy nhất của ông được in khi ông còn sống; Quân vương chỉ in năm 1532, sau khi ông mất.
Nghệ thuật chiến tranh của Machiavelli có liên quan đến Tôn Tử không?
Không. Hai sách chỉ trùng tên khi dịch sang tiếng Việt. Machiavelli không biết đến sách Tôn Tử, vì sách này chỉ được dịch sang tiếng Pháp năm 1772, hơn hai trăm năm sau.
Ý chính của Nghệ thuật chiến tranh là gì?
Một nước nên dựa vào quân của chính công dân mình thay vì lính đánh thuê, và đời sống dân sự với việc binh không nên tách rời. Machiavelli lấy La Mã làm hình mẫu cho tổ chức và kỷ luật.
Fabrizio Colonna là ai?
Fabrizio Colonna là một chỉ huy đánh thuê có thật người Ý, mất năm 1520. Trong sách, Machiavelli để ông làm người nói chính, giải thích quan điểm về quân đội cho nhóm bạn trẻ trong vườn nhà Rucellai.
Vì sao sách bị phê bình là lạc hậu?
Vì Machiavelli quá chú trọng hình mẫu bộ binh La Mã và đánh giá thấp vai trò của pháo và hoả khí, trong khi chính thời ông chúng đang thay đổi chiến trường. Đây là điểm các nhà nghiên cứu đời sau hay nhắc.