Xung ĐộtWiki
Tìm
Binh thư cổ – tầng tư tưởng

Ngũ luân thư của Miyamoto Musashi: năm quyển Địa, Thuỷ, Hoả, Phong, Không

Ngũ luân thư do Miyamoto Musashi viết khoảng 1643–1645 ở Kumamoto, gồm năm quyển Địa, Thuỷ, Hoả, Phong, Không, bàn cách nhìn, cách rèn luyện, cách hiểu đối phương.

Ngũ luân thư của Miyamoto Musashi: năm quyển Địa, Thuỷ, Hoả, Phong, Không

Ngũ luân thư (Gorin no sho, "Sách năm vòng") là tác phẩm Miyamoto Musashi viết trong khoảng 1643–1645, những năm cuối đời, khi ông sống ở vùng Kumamoto trên đảo Kyūshū. Sách chia làm năm quyển mang tên Địa, Thuỷ, Hoả, Phong, Không, bàn về con đường kiếm của trường phái Nhị thiên nhất lưu nhưng nói nhiều hơn thế: cách nhìn, cách đặt mình vào chỗ đối phương, cách rèn luyện mỗi ngày. Musashi trao bản thảo cho học trò ít ngày trước khi mất vào năm 1645.

Musashi là ai: phần sử và phần truyền thuyết

Miyamoto Musashi sinh khoảng năm 1584, mất năm 1645. Ông là kiếm khách sống vào giai đoạn Nhật Bản chuyển từ thời Chiến Quốc sang thời bình dưới chính quyền Tokugawa. Phần đời sau, ông là khách của dòng họ Hosokawa ở Kumamoto, vẽ tranh thuỷ mặc, làm thư pháp, và viết sách.

Trong lời tựa Ngũ luân thư, Musashi tự kể rằng ông đấu trận đầu năm mười ba tuổi, và đến khoảng hai mươi tám, hai mươi chín tuổi đã đấu hơn sáu mươi lần mà chưa thua. Đây là lời tự thuật, không có nguồn độc lập kiểm chứng từng trận.

Trận đấu nổi tiếng nhất gắn với tên ông, cuộc đọ với Sasaki Kojirō trên đảo Ganryū năm 1612, được biết chủ yếu qua các ghi chép soạn hơn trăm năm sau, như Nitenki (1776). Các chi tiết quen thuộc, như Musashi cố tình đến muộn và đẽo mái chèo làm kiếm, nằm ở vùng giữa sử và truyện. Rồi tiểu thuyết Miyamoto Musashi của Yoshikawa Eiji (đăng báo 1935–1939) cùng hàng loạt phim, truyện tranh dựng thêm một Musashi văn chương. Người đọc Ngũ luân thư nên tách hình ảnh ấy ra khỏi người viết sách.

Sách ra đời trong hang Reigandō

Theo truyền thống, Musashi bắt đầu viết Ngũ luân thư năm 1643 khi lui về hang Reigandō (Linh Nham động), một hang đá phía tây thành Kumamoto. Ông viết trong khoảng hai năm. Tháng 5 năm 1645, biết mình sắp mất, ông trao bản thảo cho học trò Terao Magonojō. Cùng thời gian ấy ông viết một bản ngắn hai mươi mốt điều tự răn, gọi là Dokkōdō (Độc hành đạo, "con đường đi một mình").

Bản viết tay gốc của Ngũ luân thư không còn. Những gì ta đọc ngày nay đến từ các bản chép của học trò và người đời sau, có chỗ khác nhau. Hang Reigandō vẫn còn và là nơi nhiều người đến thăm.

Năm quyển, năm cách nhìn

QuyểnTên NhậtNội dung chínhÝ đáng mang về
ĐịaChiGiới thiệu con đường binh pháp, so với nghề thợ mộcNền móng: biết tổng thể trước khi học chi tiết
ThuỷSuiTâm thế, tư thế, cách nhìn, cách cầm kiếmTâm như nước, theo hình đồ đựng
HoảKaĐối đầu, đọc tình thế, nắm thế chủ độngĐặt mình vào vị trí đối phương
PhongFūNhận xét các trường phái khácCảnh giác với kỹ xảo phô trương, lối cứng nhắc
KhôngKūTrạng thái vượt qua kỹ thuậtHọc kỹ rồi buông được kỹ

Tên năm quyển lấy từ năm yếu tố trong tư tưởng Phật giáo Nhật. Mỗi quyển dùng hình ảnh của yếu tố mình để nói về một mặt của việc rèn luyện.

Chín điều trong quyển Địa

Cuối quyển Địa, Musashi liệt kê chín điều cho người muốn theo con đường của ông. Đây là đoạn được trích nhiều nhất, và cũng là đoạn ít liên quan đến kiếm nhất:

  1. Đừng nghĩ điều tà vạy.
  2. Con đường nằm ở sự rèn luyện.
  3. Tiếp xúc với nhiều môn nghệ thuật.
  4. Biết con đường của nhiều nghề.
  5. Phân biệt được lợi và hại trong mọi việc.
  6. Rèn con mắt thẩm định mọi sự.
  7. Hiểu ra những gì mắt không thấy.
  8. Để ý cả những điều nhỏ nhặt.
  9. Đừng làm việc vô ích.

Phần tạm dịch trên là dịch sát nghĩa. Đọc lên giống lời khuyên cho người thợ, người học nghề bất kỳ, hơn là cho kiếm khách. Đó cũng là ý của Musashi: ông thường so binh pháp với nghề mộc, người thợ cả phải biết gỗ, biết dụng cụ, biết dùng người, biết toàn bộ ngôi nhà.

Những ý về đối đầu, đọc ở tầng tư tưởng

Hai cách nhìn: "quán" và "kiến"

Trong quyển Thuỷ, Musashi phân biệt hai cách nhìn. "Quán" (kan) là nhìn bao quát, thấy toàn cục, thấy ý đồ. "Kiến" (ken) là nhìn vào chi tiết bề mặt, như động tác tay. Ông khuyên nhìn "quán" cho mạnh, nhìn "kiến" cho nhẹ: thấy cái xa như gần, cái gần như xa.

Trong một cuộc tranh cãi đời thường, người ta hay mắc kẹt ở cách nhìn "kiến": bám vào một câu nói, một giọng điệu, rồi phản ứng với nó. Nhìn "quán" là hỏi: người kia thật sự lo điều gì, cuộc nói chuyện này đang đi về đâu.

Trở thành đối phương

Quyển Hoả có một mục ngắn gọi là "trở thành đối phương": hãy đặt mình vào vị trí người kia mà nghĩ. Musashi lấy ví dụ một kẻ trộm cố thủ trong nhà: người bên ngoài thấy hắn đáng sợ, nhưng nếu đặt mình vào chỗ hắn, sẽ thấy hắn đang bị cả thế giới vây và chính hắn mới là người sợ. Bài học: đối phương thường không mạnh như mình tưởng, và hiểu được nỗi sợ của họ là hiểu được nửa cuộc đối đầu.

Đây là một trong những ý gần nhất với các kỹ năng hoà giải hiện đại. Người trung gian giỏi luôn giúp mỗi bên "trở thành" bên kia trong một lúc.

Đầu chuột, cổ ngựa

Một mục khác có tên "đầu chuột, cổ ngựa" (chữ thứ ba là chữ Ngọ, con ngựa; vài bản dịch phương Tây đọc nhầm thành "cổ trâu"). Ý là khi đang mắc vào chi tiết vụn vặt như cái đầu chuột, phải chuyển sang nhìn lớn như cái cổ ngựa, và ngược lại. Người chỉ thấy chi tiết thì lạc, người chỉ thấy đại thể thì hời hợt.

Núi và biển

Musashi khuyên đừng lặp lại một cách làm quá hai lần: nếu cách ấy không thành, đối phương đã quen, hãy đổi hẳn sang cách khác, như từ núi sang biển. Trong xung đột đời thường, nhiều người lặp cùng một lời trách, cùng một cách nói suốt nhiều năm và ngạc nhiên vì không có gì thay đổi.

Phê phán kỹ xảo phô trương

Quyển Phong là phần Musashi nhận xét các trường phái khác: có phái chuộng kiếm thật dài, có phái chuộng sức mạnh, có phái dạy vô số đòn, có phái đặt nặng tư thế cố định. Ông cho rằng tất cả đều mắc một lỗi: coi một yếu tố là tất cả, và biến binh pháp thành món hàng để bày bán.

Phần này có giọng của một người tự tin đến kiêu, và nên đọc với chừng mực. Nhưng ý chung vẫn đáng giữ: kỹ thuật nhiều không bằng hiểu đúng, và lối dạy chạy theo hình thức thường che mất cốt lõi.

Góc nhìn hôm nay

Ngũ luân thư hay bị bán với lời quảng cáo "bí kíp chiến thắng trong kinh doanh". Đọc thật thì thấy đây là sách của một người già nhìn lại đời rèn luyện của mình, nhiều đoạn khô, nhiều đoạn chỉ có ý nghĩa với người cầm kiếm. Giá trị của nó nằm ở cách nhìn chứ không ở mẹo.

  • Đọc quyển Địa và quyển Hoả trước. Hai quyển này dễ áp vào đời thường nhất.
  • Đọc thêm Dokkōdō, chỉ hai mươi mốt dòng, trong đó có câu "không hối tiếc việc mình đã làm".
  • Xem tranh thuỷ mặc của Musashi, như bức chim bách thanh đậu trên cành cây khô, để thấy một mặt khác của ông.
  • Nếu tới Kumamoto, có thể ghé hang Reigandō và khu vườn Musashizuka, nơi tương truyền là mộ ông.
  • Đọc tiểu thuyết Yoshikawa Eiji như đọc văn chương, đừng lấy làm tiểu sử.

Câu hỏi thường gặp

Ngũ luân thư được viết năm nào?

Musashi viết sách trong khoảng 1643 đến 1645, chủ yếu ở hang Reigandō gần Kumamoto. Ông trao bản thảo cho học trò Terao Magonojō vào tháng 5 năm 1645, ít ngày trước khi mất.

Năm quyển của Ngũ luân thư là gì?

Gồm Địa (Chi), Thuỷ (Sui), Hoả (Ka), Phong (Fū) và Không (Kū). Địa giới thiệu con đường, Thuỷ bàn tâm thế và kỹ thuật, Hoả bàn đối đầu, Phong nhận xét các phái khác, Không nói về trạng thái vượt qua kỹ thuật.

Musashi có thật sự thắng hơn sáu mươi trận?

Con số này do chính Musashi kể trong lời tựa Ngũ luân thư, không có nguồn độc lập kiểm chứng từng trận. Nhiều câu chuyện về ông, kể cả trận đấu trên đảo Ganryū, được biết qua ghi chép soạn muộn hơn và có màu sắc truyền thuyết.

"Trở thành đối phương" trong Ngũ luân thư nghĩa là gì?

Đây là lời khuyên trong quyển Hoả: hãy đặt mình vào vị trí người kia để hiểu họ đang nghĩ và sợ gì. Musashi cho rằng đối phương thường không đáng sợ như mình tưởng khi ta nhìn từ chỗ của họ.

Ngũ luân thư có dùng được cho người không học kiếm?

Được, ở tầng cách nhìn và cách rèn luyện. Chín điều trong quyển Địa và các ý về đọc tình thế trong quyển Hoả áp dụng được cho học nghề, làm việc nhóm, hay gỡ mâu thuẫn. Phần kỹ thuật kiếm thì chỉ có ý nghĩa với người tập.

Mở app Xung Đột

Sa bàn giấy, quân cờ gỗ — cắt tiếp tế, hạ thủ phủ

Mở app Xung Đột

Bài viết liên quan

Mở app Xung Đột

Sa bàn giấy, quân cờ gỗ — cắt tiếp tế, hạ thủ phủ

Mở app Xung Đột Xem app khác