Xung ĐộtWiki
Tìm
Cờ chiến lược cổ thế giới

Petteia là gì: cờ kẹp bắt quân của người Hy Lạp cổ đại

Petteia là tên người Hy Lạp gọi thú đi quân cờ, nổi bật là cờ kẹp bắt quân mà Pollux gọi là polis; Plato, Aristotle dùng nó làm ẩn dụ, còn luật đầy đủ đã thất truyền.

Petteia là gì: cờ kẹp bắt quân của người Hy Lạp cổ đại

Petteia là tên người Hy Lạp cổ dùng cho thú đi quân cờ trên bàn, trong đó nổi bật một thứ cờ thế trận bắt quân bằng cách kẹp quân đối phương giữa hai quân của mình. Thứ cờ này được Homer, Plato, Aristotle nhắc tới, và học giả Pollux ở thế kỷ 2 SCN tả sơ lược dưới tên "các thành phố" (polis). Luật đầy đủ không còn; những gì ta biết là vài câu văn rời và hình vẽ trên gốm, và petteia nhiều khả năng là tổ tiên của latrunculi La Mã.

Petteia, pessoi và polis: gỡ rối tên gọi

Trong tiếng Hy Lạp, pessoi (số ít pessos) là những viên quân cờ nhỏ, và petteia là việc đi những viên quân ấy. Vì vậy, khi một tác giả cổ nói "chơi pessoi", ông có thể đang nói về nhiều thứ cờ khác nhau: cờ đua bằng xúc xắc, cờ thế trận, hay thứ gì đó ta chưa biết. Đây là cái bẫy đầu tiên khi đọc nguồn Hy Lạp.

Học giả Julius Pollux, trong bộ từ điển chủ đề Onomasticon viết thế kỷ 2 SCN, phân biệt hai thứ. Một là "năm đường kẻ", có một "đường thiêng", có lẽ là cờ đua. Hai là thứ cờ ông gọi là polis, "thành phố" (có khi dùng số nhiều, "các thành phố"): bàn có nhiều ô, gọi là "vùng đất", quân hai màu, và một quân bị bắt khi bị hai quân màu kia vây hai bên. Chính mô tả này là cơ sở để gọi petteia là "cờ kẹp bắt quân".

Petteia trong văn chương Hy Lạp

Tác giả, tác phẩmThời gianNhắc tới petteia thế nào
Homer, OdysseyKhoảng thế kỷ 8 TCNNhững kẻ cầu hôn Penelope ngồi chơi pessoi trước cửa nhà Odysseus
Heraclitus, mảnh văn 52Khoảng 500 TCNVí thời gian, đời người như đứa trẻ đang đi quân cờ
Plato, Cộng hoàThế kỷ 4 TCNNgười kém lý lẽ bị dồn vào thế bí như người chơi kém bị cao thủ vây, hết nước đi
Plato, PhaedrusThế kỷ 4 TCNThần Theuth của Ai Cập được kể là người nghĩ ra số, hình học, thiên văn và cờ, xúc xắc
Aristotle, Chính trịThế kỷ 4 TCNNgười sống ngoài cộng đồng như một quân cờ lẻ loi
Pollux, OnomasticonThế kỷ 2 SCNTả sơ lược cờ polis: bàn ô, quân hai màu, kẹp hai bên để bắt

Câu của Homer cho biết từ rất sớm, đi quân cờ đã là thú tiêu khiển của tầng lớp có của ăn của để. Nhưng ta không biết những kẻ cầu hôn chơi thứ cờ nào. Truyền thuyết đời sau còn gán việc nghĩ ra pessoi cho Palamedes, người được cho là đã dạy quân Hy Lạp chơi cờ trong những ngày vây thành Troy. Đó là truyền thuyết, không phải sử liệu.

Cờ như ẩn dụ của triết học

Điều thú vị nhất về petteia là các triết gia dùng nó để nghĩ.

Heraclitus: thời gian là đứa trẻ đi quân cờ

Mảnh văn 52 của Heraclitus, một trong những câu khó hiểu nhất của triết học cổ, nói đại ý: thời gian (hay đời người) là một đứa trẻ đang chơi, đang đi quân cờ; vương quyền thuộc về đứa trẻ. Người ta đã giải thích câu này theo hàng chục cách: số phận như ván cờ của trẻ con, trật tự thế giới như luật chơi, hay quyền lực tối cao vừa nghiêm túc vừa như trò đùa. Không cách giải nào chắc chắn, nhưng hình ảnh quân cờ đã được chọn để nói về điều lớn nhất.

Plato: bị dồn vào thế không còn nước đi

Trong Cộng hoà, nhân vật Adeimantus than rằng khi tranh luận với Socrates, người ta bị dẫn từng bước nhỏ, cuối cùng bị dồn vào thế không nói được gì, giống như người chơi kém bị cao thủ vây tới mức không còn nước đi. Hình ảnh "bị vây không còn nước đi" khớp với cờ kẹp bắt quân: thua không phải vì mất vua, mà vì mất chỗ đứng.

Aristotle: quân cờ lẻ loi

Trong Chính trị, Aristotle viết rằng người sống ngoài cộng đồng, không cần ai, hoặc là thú, hoặc là thần; ông so người ấy với một quân cờ lẻ loi trên bàn. Trong cờ kẹp bắt quân, quân đứng một mình dễ bị bắt nhất, và cũng chẳng giúp được ai. Hình ảnh ấy cho thấy người Hy Lạp hiểu cờ như một mạng lưới: sức mạnh của một quân nằm ở các quân bên cạnh.

Bình gốm Exekias: hai người anh hùng bên bàn cờ

Một trong những hình ảnh nổi tiếng nhất của nghệ thuật Hy Lạp là chiếc bình hai quai do Exekias vẽ khoảng năm 540–530 TCN, nay ở Bảo tàng Vatican. Hai chiến binh Achilles và Ajax, giáo còn tựa vai, cúi người bên một chiếc bàn nhỏ, chăm chú vào ván cờ. Chữ viết bên cạnh như ghi số điểm họ gọi. Cảnh này không có trong sử thi Homer, và ta không biết họ chơi cờ thế trận hay cờ xúc xắc. Nhưng hình ảnh hai người lính quên cả chiến trận vì một ván cờ được chép lại trên hàng trăm bình gốm khác, cho thấy người Hy Lạp yêu thích nó tới đâu.

Phỏng dựng: biết gì, không biết gì

  • Khá chắc: bàn kẻ ô; quân hai màu; bắt quân bằng cách kẹp giữa hai quân đối phương; quân bị vây không có đường đi là bất lợi lớn.
  • Không biết: kích thước bàn chuẩn, số quân mỗi bên, quân đi một ô hay đi xa, thắng thua tính thế nào.
  • Còn bàn: petteia là một thứ cờ hay tên chung cho nhiều thứ; quan hệ chính xác giữa petteia và latrunculi La Mã.

Các bộ luật phỏng dựng hiện nay thường cho quân đi thẳng như xe, bắt bằng kẹp, thắng khi đối phương còn quá ít quân hoặc không đi được. Đó là lựa chọn hợp lý, nhưng là lựa chọn của người hiện đại.

Petteia và họ cờ kẹp bắt quân

Lối bắt quân bằng cách kẹp hai bên sống rất lâu sau Hy Lạp. Người La Mã có latrunculi; người Bắc Âu có tafl; nhiều vùng Trung Đông, Bắc Phi có những thứ cờ dân gian bắt quân theo cách tương tự. Không phải tất cả đều nối trực tiếp với petteia, vì ý tưởng "vây hai phía" đơn giản đến mức nhiều nơi có thể tự nghĩ ra. Nhưng petteia là thứ cờ kẹp bắt quân sớm nhất mà ta có tài liệu văn bản.

Góc nhìn hôm nay

Petteia là minh chứng rằng cờ không chỉ là thú tiêu khiển. Với người Hy Lạp, nó là công cụ để nghĩ về tranh luận, về cộng đồng, về số phận. Ý của Aristotle về quân cờ lẻ loi vẫn đúng khi ta nghĩ về một người bị cô lập trong gia đình hay nơi làm việc: một mình, họ vừa dễ tổn thương, vừa không giúp được ai.

Ai muốn xem tận mắt có thể tìm bình gốm Exekias ở Bảo tàng Vatican, hoặc ảnh độ phân giải cao trên trang của bảo tàng. Đọc đoạn 487 trong Cộng hoà của Plato và đoạn đầu quyển 1 Chính trị của Aristotle (đều có bản dịch tiếng Việt). Muốn thử chơi, kẻ một bàn 8 × 8, mỗi bên tám quân đặt ở hàng sát mép, đi như xe và bắt bằng kẹp; chơi vài ván sẽ hiểu ngay vì sao Plato lại nói tới cảm giác "hết nước đi".

Câu hỏi thường gặp

Petteia là gì?

Petteia là tên người Hy Lạp cổ dùng cho thú đi quân cờ trên bàn, nổi bật là một thứ cờ thế trận bắt quân bằng cách kẹp giữa hai quân đối phương. Luật đầy đủ không còn, chỉ có mô tả rời rạc trong văn chương và hình vẽ trên gốm.

Petteia và cờ polis có phải là một không?

Học giả Pollux thế kỷ 2 SCN tả thứ cờ polis với bàn nhiều ô, quân hai màu và lối bắt bằng cách kẹp. Nhiều nhà nghiên cứu coi polis là thứ cờ thế trận trong nhóm petteia, nhưng vì petteia còn là tên chung cho nhiều thứ cờ nên không thể đánh đồng hoàn toàn.

Plato nói gì về petteia?

Trong Cộng hoà, Plato để nhân vật Adeimantus ví người kém lý lẽ bị Socrates dồn vào thế bí như người chơi kém bị cao thủ vây tới mức không còn nước đi. Trong Phaedrus, cờ được kể là một phát minh của thần Theuth Ai Cập.

Bình gốm Exekias vẽ gì?

Chiếc bình khoảng năm 540–530 TCN của Exekias, nay ở Bảo tàng Vatican, vẽ hai chiến binh Achilles và Ajax cúi bên bàn cờ. Cảnh này không có trong Homer và không rõ họ chơi cờ gì, nhưng là hình ảnh nổi tiếng nhất về cờ thời Hy Lạp.

Petteia có liên quan tới latrunculi La Mã không?

Nhiều khả năng có. Cả hai đều bắt quân bằng cách kẹp giữa hai quân đối phương, và người La Mã tiếp nhận nhiều thứ từ văn hoá Hy Lạp. Tuy vậy, quan hệ chính xác vẫn chưa được chứng minh.

Mở app Xung Đột

Sa bàn giấy, quân cờ gỗ — cắt tiếp tế, hạ thủ phủ

Mở app Xung Đột

Bài viết liên quan

Mở app Xung Đột

Sa bàn giấy, quân cờ gỗ — cắt tiếp tế, hạ thủ phủ

Mở app Xung Đột Xem app khác