Quân cờ Lewis là bộ sưu tập quân cờ thời trung đại nổi tiếng nhất châu Âu, tìm thấy năm 1831 trên đảo Lewis thuộc quần đảo Outer Hebrides (Scotland). Phần lớn khắc từ ngà hải mã, vài quân từ răng cá voi, có lẽ được làm trong khoảng 1150–1200. Nơi làm được nghi là Trondheim (Na Uy), nhưng chưa có gì khẳng định. Kho tìm thấy gồm 78 quân cờ, 14 quân dẹt và một khoá thắt lưng; nay Bảo tàng Anh giữ 82 món, Bảo tàng Quốc gia Scotland giữ 11 món.
Cuộc tìm thấy năm 1831
Đầu năm 1831, trên bờ biển phía tây đảo Lewis, một kho đồ chạm ngà được đưa ra ánh sáng. Chi tiết của cuộc tìm thấy lẫn lộn giữa ghi chép và lời kể. Đa số tài liệu nói nơi tìm thấy là vịnh Uig, nhưng các nhà nghiên cứu của Bảo tàng Quốc gia Scotland cho rằng Mealista, cách đó khoảng mười cây số về phía nam, có khả năng hơn. Ban đầu người tìm thấy chỉ được gọi là "một nông dân địa phương"; tên Malcolm MacLeod chỉ xuất hiện trong giấy tờ từ năm 1863.
Lời kể dân gian thêm thắt nhiều hơn: người tìm thấy hoảng sợ vì tưởng gặp đám tiên lùn, hay bộ cờ là của một thuỷ thủ chạy trốn giấu lại. Những chuyện ấy hay, nhưng không có căn cứ.
Ngày 11 tháng 4 năm 1831, Roderick Ririe, một người ở Stornoway, đem bộ cờ ra trình bày trước Hội Khảo cổ Scotland. Sau đó ông bán mười quân cho nhà sưu tập Charles Kirkpatrick Sharpe, số còn lại qua tay một người buôn rồi về Bảo tàng Anh, với giá 80 guinea cho 82 món. Mười quân của Sharpe qua nhiều đời chủ, cuối cùng về Bảo tàng Quốc gia Scotland, nơi nay giữ 11 quân.
Những gương mặt trên bàn cờ
| Loại quân | Số còn biết | Hình dáng |
|---|---|---|
| Vua | 8 | Ngồi trên ngai, kiếm đặt ngang đùi |
| Hoàng hậu | 8 | Ngồi trên ngai, một tay áp lên má |
| Giám mục | 16 | Cầm gậy mục tử, vài quân cầm sách |
| Kỵ sĩ | 15 | Cưỡi ngựa nhỏ, cầm giáo, khiên |
| Lính gác (quân xe) | 13 | Đứng, cầm kiếm và khiên; bốn quân cắn mép khiên |
| Tốt | 19 | Khối nhỏ hình bia, không chạm người |
Con số trên tính cả quân lính gác xuất hiện năm 2019. Gương mặt các quân là điều làm bộ cờ nổi tiếng. Vua mặt nghiêm. Hoàng hậu áp tay lên má, một cử chỉ được hiểu là suy tư, lo lắng hay buồn bã tuỳ người xem. Giám mục là một trong những hình ảnh giám mục sớm nhất trên bàn cờ châu Âu, cho thấy quân "voi" của shatranj đã được đổi hẳn thành nhân vật Thiên Chúa giáo. Và bốn quân lính gác cắn mép khiên với đôi mắt trợn, thường được nhận ra là hình ảnh berserker, những chiến binh nổi cơn cuồng trong sử thi Bắc Âu. Chúng làm người xem bật cười hơn là sợ.
Các quân dẹt hình tròn có thể dùng cho các thứ cờ khác như cờ đua hay tafl. Khoá thắt lưng cho thấy kho đồ có thể là hàng của một người buôn, không phải một bộ cờ duy nhất. Thực tế, các quân có kích thước và phong cách hơi khác nhau, nên đây có lẽ là phần còn lại của ít nhất bốn bộ cờ.
Ai làm, ở đâu: Trondheim hay nơi khác
Thế kỷ 12, quần đảo Hebrides thuộc vương quốc Na Uy, nên việc tìm nguồn gốc ở Na Uy là tự nhiên. Ngà hải mã được buôn từ vùng Bắc Cực qua các thương cảng Bắc Âu. Thuyết phổ biến nhất cho rằng bộ cờ được làm ở Trondheim, trung tâm tôn giáo và buôn bán lớn của Na Uy thời ấy; những mảnh chạm ngà có phong cách gần gũi đã được tìm thấy ở vùng này.
Nhưng có ít nhất hai thuyết khác. Một giả thuyết đưa ra từ Iceland cho rằng bộ cờ có thể được chạm ở Iceland, gắn với một xưởng hay một người thợ chạm được nhắc trong sử thi. Một giả thuyết khác cho rằng có thể chạm ngay tại vùng Hebrides. Không thuyết nào có bằng chứng quyết định; cách nói đúng là "nhiều khả năng làm ở Na Uy, có thể ở Trondheim".
Quân lính gác năm 2019
Năm 1831 không phải là hết chuyện. Những người nghiên cứu luôn biết bộ cờ còn thiếu: đếm theo cấu trúc bốn bộ, còn thiếu một số quân lớn và nhiều quân tốt. Năm 2019, một gia đình ở Edinburgh mang đến nhà đấu giá Sotheby's một quân chạm ngà mà ông nội họ đã mua với giá rẻ năm 1964 mà không biết là gì. Chuyên gia xác định đó là một quân lính gác thuộc bộ cờ Lewis. Tháng 7 năm 2019, quân cờ được bán với giá 735.000 bảng Anh cho một người mua giấu tên. Theo các nhà nghiên cứu, vẫn còn bốn quân lớn và nhiều quân tốt chưa tìm thấy.
Vì sao bộ cờ này quan trọng
- Chứng cứ về cờ châu Âu thế kỷ 12. Bộ cờ cho thấy lúc ấy shatranj đã được "Âu hoá" hoàn toàn về hình ảnh: vua, hoàng hậu, giám mục, kỵ sĩ, dù luật đi vẫn là luật cũ, quân hậu chỉ đi một ô chéo.
- Tác phẩm điêu khắc. Mỗi quân là một bức tượng nhỏ có tính cách riêng, với những chi tiết trang phục, vũ khí, ngai ghế là tư liệu quý về đời sống Bắc Âu thời trung đại.
- Mạng lưới buôn bán. Ngà hải mã từ Bắc Cực, thợ chạm ở Na Uy hoặc Iceland, bộ cờ chôn ở Scotland: một vật nhỏ cho thấy cả một thế giới giao thương trên biển Bắc.
- Văn hoá đại chúng. Bản sao quân cờ Lewis xuất hiện trong bộ phim đầu tiên của loạt phim Harry Potter, và được bán làm quà lưu niệm khắp nơi. Nhiều người biết mặt các quân cờ trước khi biết tên đảo Lewis.
Góc nhìn hôm nay
Ai có dịp sang London có thể xem phần lớn bộ cờ ở Bảo tàng Anh; ở Edinburgh, Bảo tàng Quốc gia Scotland trưng bày 11 quân. Một số quân còn được cho mượn để trưng bày tại Stornoway, ngay trên đảo Lewis, gần nơi chúng được tìm thấy. Không đi được, trang của Bảo tàng Anh có ảnh từng quân với độ phân giải cao.
Bộ cờ cũng là lời nhắc dễ thương cho người mê đồ cũ: quân lính gác năm 2019 nằm trong ngăn kéo một gia đình suốt hơn nửa thế kỷ mà không ai biết. Những thứ cổ thường không có nhãn. Muốn tìm hiểu thêm, có thể đọc các ấn phẩm của Bảo tàng Anh về quân cờ Lewis, và đặt chúng cạnh các bài về shatranj và quân hậu trong danh mục này để thấy những bức tượng nhỏ ấy đứng ở đâu trong lịch sử cờ.
Câu hỏi thường gặp
Quân cờ Lewis là gì?
Quân cờ Lewis là bộ quân cờ chạm chủ yếu từ ngà hải mã, làm khoảng 1150–1200, tìm thấy năm 1831 trên đảo Lewis ở Scotland. Đây là bộ quân cờ thời trung đại nổi tiếng nhất châu Âu, nhiều khả năng làm ở Na Uy.
Quân cờ Lewis được tìm thấy ở đâu?
Trên bờ biển phía tây đảo Lewis, quần đảo Outer Hebrides, Scotland, năm 1831. Đa số tài liệu ghi là vịnh Uig, nhưng các nhà nghiên cứu Bảo tàng Quốc gia Scotland cho rằng Mealista ở gần đó có khả năng hơn.
Quân cờ Lewis hiện ở đâu?
Bảo tàng Anh ở London giữ 82 món, Bảo tàng Quốc gia Scotland ở Edinburgh giữ 11 món. Một quân lính gác xuất hiện năm 2019 đã được bán đấu giá cho một người mua giấu tên.
Vì sao một số quân cờ Lewis cắn khiên?
Bốn quân lính gác (tương ứng quân xe) được tạc trong tư thế cắn mép khiên, mắt trợn. Hình ảnh này thường được hiểu là berserker, những chiến binh nổi cơn cuồng trong sử thi Bắc Âu.
Quân cờ Lewis có phải làm ở Scotland không?
Nhiều khả năng không. Thuyết phổ biến nhất cho rằng chúng được làm ở Na Uy, có thể ở Trondheim, vì Hebrides khi ấy thuộc vương quốc Na Uy. Cũng có giả thuyết về Iceland hoặc chạm ngay tại chỗ, nhưng chưa có bằng chứng quyết định.