Trong kiến trúc, quy hoạch và bảo tàng, sa bàn là mô hình thu nhỏ của một công trình, một khu phố hay cả một thành phố, dùng để thiết kế, xin ý kiến, bán hàng hoặc kể lại một nơi đã mất. Truyền thống này có từ thời Phục Hưng, khi các kiến trúc sư dựng mô hình gỗ để thuyết phục người đặt hàng, và nay vẫn sống trong mọi văn phòng bán nhà, mọi nhà trưng bày quy hoạch. Biết đọc một sa bàn kiến trúc giúp người xem không bị mô hình đẹp đánh lừa.
Mô hình kiến trúc thời Phục Hưng
Trước khi có bản vẽ phối cảnh chuẩn và máy tính, cách chắc nhất để người không trong nghề hiểu một công trình là dựng nó thu nhỏ. Năm 1418, khi Florence tổ chức cuộc thi tìm phương án xây mái vòm cho nhà thờ chính toà, Filippo Brunelleschi và các đối thủ đều phải nộp mô hình. Phương án của Brunelleschi thắng, và mái vòm khổng lồ ấy vẫn đứng đến hôm nay. Một số mô hình gỗ liên quan tới nhà thờ này còn được giữ ở bảo tàng của công trình tại Florence.
Ở Rome, Antonio da Sangallo con dựng một mô hình gỗ đồ sộ cho Vương cung thánh đường Thánh Phêrô trong những năm 1539–1546, dài hơn bảy mét, lớn tới mức người xem có thể ghé nhìn vào lòng nhà thờ thu nhỏ. Phương án ấy rốt cuộc không được xây theo, nhưng mô hình còn giữ ở Vatican, cho thấy một nhà thờ "lẽ ra đã có".
Ở London, sau trận hoả hoạn lớn năm 1666, Christopher Wren dựng một mô hình bằng gỗ sồi rất lớn cho phương án nhà thờ Thánh Paul, thường gọi là "Mô hình Lớn", hoàn thành năm 1674. Giới giáo sĩ không ưng, Wren phải đổi phương án. Mô hình vẫn còn ở nhà thờ, một bằng chứng hiếm hoi về cuộc thương lượng giữa kiến trúc sư và người đặt hàng.
Bốn loại mô hình trong nghề kiến trúc
| Loại | Làm khi nào | Trông ra sao | Để làm gì |
|---|---|---|---|
| Mô hình khối | Giai đoạn ý tưởng | Khối trắng hoặc gỗ trơn, không cửa sổ | Thử chiều cao, khoảng cách, bóng đổ |
| Mô hình khu đất | Trước khi thiết kế | Địa hình, đường, nhà xung quanh | Hiểu bối cảnh nơi sẽ xây |
| Mô hình trình bày | Khi xin duyệt, khi bán | Chi tiết, có màu, cây, đèn, người nhỏ | Thuyết phục hội đồng, khách hàng |
| Mô hình đô thị | Quy hoạch cả vùng | Hàng nghìn khối nhà, tỉ lệ rất nhỏ | Nhìn tổng thể thành phố, so phương án |
Kiến trúc sư làm việc nhiều nhất với mô hình khối, vì nó rẻ, nhanh, sửa được. Người ngoài nghề lại hay gặp mô hình trình bày, loại đẹp nhất nhưng cũng dễ làm người xem hiểu lầm nhất.
Sa bàn thành phố: từ Prague tới New York
Từ năm 1826 đến 1837, Antonín Langweil, một nhân viên thư viện đại học ở Prague, tự tay dựng mô hình trung tâm thành phố bằng giấy bìa và gỗ, tỉ lệ 1:480. Ông vẽ từng mặt tiền, từng ô cửa. Mô hình có hơn hai nghìn ngôi nhà, và gần một nghìn trong số đó về sau bị phá để làm phố mới, nên mô hình Langweil trở thành tài liệu quý để biết Prague đầu thế kỷ 19 trông ra sao. Mô hình nay ở Bảo tàng Thành phố Prague.
Ở quy mô lớn nhất, Bảo tàng Queens ở New York trưng bày một mô hình toàn thành phố tỉ lệ 1:1.200, làm cho Hội chợ Thế giới năm 1964, thể hiện gần chín trăm nghìn công trình. Khách đi trên một lối cao bao quanh, nhìn xuống như từ máy bay. Nhiều thành phố châu Á cũng có nhà trưng bày quy hoạch với sa bàn rất lớn, giúp người dân thấy con đường, cây cầu sắp xây nằm ở đâu.
Ở Việt Nam, nhiều tỉnh, thành có nhà trưng bày hoặc triển lãm quy hoạch kèm sa bàn. Khi đến những nơi này, người dân có thể xem khu mình ở sẽ thay đổi thế nào và đối chiếu với bản đồ quy hoạch treo cạnh.
Sa bàn trong bảo tàng: kể lại nơi đã mất
Bảo tàng dùng sa bàn để làm việc mà ảnh và chữ khó làm: cho khách thấy một kinh thành, một bến cảng, một làng cổ trong toàn cảnh. Có hai kiểu thường gặp:
- Sa bàn phục dựng. Dựng lại một nơi không còn nữa, dựa vào khảo cổ, bản đồ cổ, tranh vẽ. Phần chắc chắn và phần phỏng đoán nên được ghi rõ; bảo tàng tốt thường có chú thích chỗ nào là giả thuyết.
- Diorama. Một cảnh đóng băng ở một khoảnh khắc, có người, vật, ánh sáng: một phiên chợ, một lò gốm, một đoạn đường làng. Diorama mạnh ở cảm xúc, yếu ở độ chính xác tổng thể.
Gần đây, nhiều bảo tàng chiếu hình lên sa bàn trắng: cùng một mô hình, ánh sáng đổi để cho thấy thành phố mở rộng qua từng thế kỷ, sông đổi dòng, đường mới mở. Cách làm này giữ được cảm giác vật thể thật mà vẫn kể được thời gian.
Đọc sa bàn dự án nhà đất cho tỉnh táo
Đây là loại sa bàn người Việt gặp nhiều nhất, và cũng là nơi cần tỉnh táo nhất. Mô hình bán hàng được làm để đẹp. Điều đó không sai, nhưng người mua nên biết những chỗ hay được "làm đẹp":
- Bối cảnh xung quanh. Khu dân cư cũ, nhà cao tầng sát bên, đường dây điện, nghĩa trang hay bãi rác gần đó thường bị giản lược thành khối trắng hoặc bỏ hẳn. Hãy hỏi mô hình thể hiện bán kính bao xa.
- Cây xanh và mặt nước. Cây trên mô hình là cây trưởng thành; ngoài đời, cây mới trồng cần nhiều năm mới được như thế. Hồ nước có thể là hồ cảnh nhỏ.
- Tiện ích "dự kiến". Trường học, bệnh viện, công viên trên sa bàn có thể chưa có chủ đầu tư hay thời hạn xây. Hỏi rõ hạng mục nào đã được duyệt.
- Ánh sáng. Đèn chiếu từ trên làm mọi khối nhà đều sáng sủa. Hãy hỏi căn mình định mua hướng nào, buổi chiều có bị chắn nắng hay hứng nắng gắt không.
- Tỉ lệ. Tỉ lệ thường ghi ở góc mô hình. Từ đó ước được khoảng cách thật từ căn nhà tới đường lớn, tới trường.
Nguyên tắc chung: sa bàn chỉ để hình dung, giấy tờ mới là căn cứ. Đối chiếu với bản đồ quy hoạch chi tiết đã được cơ quan nhà nước phê duyệt, và với hợp đồng.
Công nghệ mới có thay được sa bàn không
Phối cảnh ba chiều trên máy tính, kính thực tế ảo, mô hình số của cả thành phố đã làm được nhiều việc trước kia phải dựng mô hình. Nhưng sa bàn vật thể vẫn có chỗ đứng. Nó cho nhiều người đứng quanh cùng lúc, mỗi người nhìn một góc, chỉ tay vào cùng một điểm. Nó không cần đeo thiết bị, không cần biết dùng phần mềm. Với một buổi họp dân phố bàn về con đường sắp mở, một sa bàn trên bàn vẫn hiệu quả hơn một màn hình. Nhiều văn phòng kiến trúc giờ in 3D mô hình khối từ chính bản vẽ số, kết hợp cả hai.
Góc nhìn hôm nay
Lần tới đi qua một nhà trưng bày quy hoạch hay một văn phòng bán nhà, thử dừng lại vài phút đọc sa bàn như một người trong nghề: tìm tỉ lệ, tìm hướng bắc, xem phần nào chi tiết, phần nào là khối trắng, và tự hỏi vì sao người làm chọn như vậy. Ra nước ngoài, mô hình Langweil ở Prague, mô hình gỗ thời Phục Hưng ở Florence và Vatican, mô hình New York ở Bảo tàng Queens là những điểm đáng ghé cho người yêu sa bàn.
Với học sinh, dựng mô hình khu phố mình đang sống từ bìa các-tông là một bài học tổng hợp: đo đạc, tỉ lệ, địa lý, quan sát. Làm xong, đem so với ảnh vệ tinh, sẽ thấy mình đã bỏ sót biết bao chi tiết hằng ngày đi qua mà không để ý.
Câu hỏi thường gặp
Sa bàn kiến trúc là gì?
Sa bàn kiến trúc là mô hình thu nhỏ của một công trình hay khu đất, dùng để thiết kế, xin duyệt và giới thiệu. Có nhiều loại, từ mô hình khối trắng đơn giản tới mô hình trình bày có màu, cây, đèn và người nhỏ.
Mô hình kiến trúc có từ khi nào?
Mô hình kiến trúc có từ rất sớm, nhưng nổi bật từ thời Phục Hưng. Năm 1418, các kiến trúc sư thi phương án mái vòm nhà thờ chính toà Florence đều nộp mô hình, trong đó có Brunelleschi.
Sa bàn thành phố lớn nhất thế giới ở đâu?
Một trong những mô hình thành phố nổi tiếng nhất là mô hình New York ở Bảo tàng Queens, tỉ lệ 1:1.200, thể hiện gần chín trăm nghìn công trình. Nhiều thành phố châu Á cũng có sa bàn quy hoạch rất lớn trong nhà trưng bày quy hoạch.
Sa bàn dự án bất động sản có đáng tin không?
Sa bàn giúp hình dung, nhưng thường làm đẹp cây xanh, tiện ích và giản lược khu vực xung quanh. Người mua nên đối chiếu với bản đồ quy hoạch đã được phê duyệt và nội dung hợp đồng, không chỉ tin vào mô hình.
Diorama trong bảo tàng khác sa bàn thế nào?
Sa bàn thể hiện địa hình hoặc một khu vực trong toàn cảnh. Diorama dựng một cảnh cụ thể ở một khoảnh khắc, có người, đồ vật và ánh sáng, mạnh về cảm xúc hơn là độ chính xác tổng thể.