Xung ĐộtWiki
Tìm
Sa bàn qua các thời

Thú chơi mô hình cờ trận cổ trang ngày nay: bắt đầu từ đâu

Thú chơi mô hình cờ trận cổ trang là bày đội quân tượng nhỏ tự sơn lên địa hình thu nhỏ, đi theo lượt bằng thước và xúc xắc, vừa là thủ công, vừa là cách đọc sử.

Thú chơi mô hình cờ trận cổ trang ngày nay: bắt đầu từ đâu

Thú chơi mô hình cờ trận cổ trang là việc dựng địa hình thu nhỏ trên bàn, bày những đội quân tượng nhỏ tự tay sơn theo một thời kỳ lịch sử, rồi hai người đi quân theo lượt với thước đo và xúc xắc. Người chơi thường chọn các thời kỳ từ cổ đại tới thế kỷ 19: Ai Cập, Hy Lạp, La Mã, Tam Quốc, Nhật Bản thời Chiến Quốc, châu Âu thời Napoléon. Đây vừa là thú thủ công (sơn tượng, làm địa hình), vừa là cách đọc sử bằng tay, vừa là dịp gặp gỡ bạn bè.

Từ Wells tới các câu lạc bộ ngày nay

Cuốn Little Wars của H.G. Wells năm 1913 đưa lính chì từ tủ kính xuống sàn nhà. Từ đó, thú bày quân theo luật lớn dần trong các nhóm bạn ở Anh và Mỹ, rồi bùng lên khi tượng nhựa và tượng kim loại cỡ nhỏ trở nên rẻ. Ngày nay có hàng trăm bộ luật khác nhau, hàng nghìn câu lạc bộ, và những hội chợ lớn mỗi năm ở Anh, Mỹ, Đức, Úc, nơi người ta mang theo cả bàn địa hình dài vài mét để bày một ván.

Bài này chỉ nói về nhánh cổ trang, với các thời kỳ trước thế kỷ 20. Đó cũng là nhánh gắn chặt nhất với việc tìm hiểu lịch sử: muốn sơn một đội quân La Mã cho đúng, người ta phải đọc về giáp, khiên, màu áo; muốn bày một trận cổ cho hợp lý, phải đọc mô tả của sử gia đời xưa.

Một ván diễn ra thế nào

  1. Chọn thời kỳ và quân. Hai người thống nhất thời kỳ, mỗi người mang một đội quân đã sơn, theo một số điểm định trước để hai bên cân sức.
  2. Dựng địa hình. Đặt đồi, rừng, sông, làng lên bàn, thường theo cách luân phiên hoặc gieo xúc xắc, để không ai được lợi thế sẵn.
  3. Triển khai. Mỗi bên đặt quân trong vùng của mình. Đây là lúc tính toán nhiều nhất: đặt kỵ binh ở cánh nào, giữ lực lượng nào ở phía sau.
  4. Đi theo lượt. Mỗi lượt, người chơi di chuyển quân bằng thước đo, rồi giải quyết giao tranh bằng xúc xắc cộng với các điểm cộng trừ theo luật (địa hình, cạnh sườn, loại quân).
  5. Kết thúc. Ván dừng khi một bên mất đủ số đơn vị theo luật, hoặc hết số lượt. Sau đó hai người thường ngồi lại kể nhau nghe ván vừa rồi, chỗ nào hay, chỗ nào hỏng.

Một ván nhỏ mất chừng một tiếng; một ván lớn ở câu lạc bộ có thể kéo dài cả ngày.

Tỉ lệ tượng: chọn cỡ nào

Cỡ tượngChiều cao người đứngƯu điểmNhược điểm
6 mmBằng hạt gạoBày được đội quân rất đông, trông như trận thật nhìn từ xaKhó sơn chi tiết, khó nhìn
10–15 mmBằng đốt ngón tayCân bằng giữa số lượng và chi tiết, bàn nhỏ vẫn đủChi tiết mặt, áo vẫn nhỏ
28 mmBằng ngón tay cáiĐẹp, nhiều mẫu, sơn sướng tayTốn bàn, tốn tiền, quân ít
54 mmCỡ lính chì cổĐẹp như tượng trưng bàyGần như chỉ để bày cảnh, ít dùng để đi quân

Người mới thường được khuyên chọn 15 mm hoặc 28 mm. Điều quan trọng hơn cả cỡ là chọn cùng cỡ với bạn bè, để có người ngồi đối diện.

Đế quân và bộ luật nhỏ gọn

Trong thú cờ trận cổ trang, tượng hiếm khi đứng lẻ. Người ta dán vài tượng lên một tấm đế chung; mỗi đế là một đơn vị, như một khối quân trên sa bàn của Kriegsspiel. Cách làm này giúp đi quân nhanh và đo đạc dễ.

Một ví dụ nổi tiếng về luật gọn là bộ De Bellis Antiquitatis (tiếng Latin, nghĩa là "Về các cuộc chiến thời cổ"), do nhóm của Phil Barker ở Anh soạn. Mỗi bên chỉ có 12 đế quân, bàn chừng 60 cm mỗi chiều, một ván chưa tới một giờ. Nhờ gọn mà nó trở thành điểm khởi đầu của rất nhiều người, và đi kèm danh sách quân cho hàng trăm đội quân cổ và trung đại khắp các châu lục. Mỗi bộ luật là một cách nhìn lịch sử: có bộ coi trọng tinh thần quân, có bộ coi trọng mệnh lệnh của tướng, có bộ coi trọng địa hình. Đọc nhiều bộ luật cũng là một cách hiểu các cách lý giải khác nhau về chiến trận xưa.

Ba nghề trong một thú chơi

Thợ sơn

Phần lớn thời gian của người chơi là ngồi sơn. Sơn lót, sơn màu nền, tô bóng, vẽ chi tiết khiên, cờ hiệu (loại không chữ), làm đế bằng cát và cỏ giả. Sơn một đế quân 28 mm cho đẹp có thể mất vài giờ. Nhiều người nói đây mới là phần thư giãn nhất.

Thợ dựng địa hình

Đồi xốp, sông vải, rừng cây làm từ dây thép và mút, nhà làng in 3D hoặc cắt bìa. Địa hình tốt khiến ván đấu đẹp và có nhiều lựa chọn chiến thuật hơn. Bài "Tự làm sa bàn" trong site có hướng dẫn chi tiết.

Người đọc sử

Muốn sơn đúng, phải biết lính Hy Lạp đeo khiên tròn lớn, lính lê dương La Mã cầm khiên chữ nhật cong, kỵ binh Mông Cổ mặc áo gì. Muốn dựng lại một trận cổ, phải đọc mô tả của sử gia và so sánh các bản kể khác nhau. Không ít người bắt đầu vì thích tượng và rốt cuộc trở thành người hiểu sử một thời kỳ rất sâu.

Ở Việt Nam: chơi thế nào khi ít tượng Việt

Thú chơi này còn nhỏ ở Việt Nam, chủ yếu trong các nhóm ở thành phố lớn. Khó khăn lớn nhất là các hãng nước ngoài hiếm khi làm tượng quân Đại Việt. Người chơi thường xoay xở theo ba cách: dùng tượng của các đội quân Đông Á gần giống rồi sơn lại, tự nặn sửa bằng đất nặn epoxy, hoặc in 3D từ mẫu tự thiết kế. Khi làm quân Việt, nên dựa vào hiện vật và tranh tượng trong bảo tàng, vào mô tả trong Đại Việt sử ký toàn thư, và ghi rõ chỗ nào là phỏng đoán, vì trang phục quân đội thời Lý – Trần còn rất ít tư liệu chắc chắn.

Những điều nên biết trước khi bắt đầu

  • Chi phí. Bắt đầu nhỏ: một bộ luật gọn, hai đội quân nhỏ, vài khối địa hình tự làm. Mua ồ ạt rồi bỏ dở là chuyện rất hay gặp.
  • An toàn. Tượng cổ có thể chứa chì; bụi mài nhựa đúc và hơi sơn dầu không tốt cho phổi. Làm ở nơi thoáng, đeo khẩu trang khi mài, rửa tay sau khi làm, cất xa tầm tay trẻ nhỏ.
  • Thái độ với lịch sử. Bày lại một trận cổ là để hiểu, không phải để tôn vinh bạo lực. Các câu lạc bộ có văn hoá tốt thường tránh những chủ đề còn gây đau lòng cho người đang sống, và đó cũng là lý do nhánh cổ trang dừng ở thế kỷ 19.
  • Tinh thần thượng võ. Đo đạc minh bạch, thống nhất luật trước khi đi, chấp nhận xúc xắc xấu. Thắng thua chỉ là một phần; nhiều người nhớ ván thua đẹp hơn ván thắng.

Góc nhìn hôm nay

Trong thời màn hình, thú chơi bày quân trên bàn có một giá trị riêng: hai người ngồi đối diện, tay cầm thước, mắt nhìn cùng một sa bàn, cười với nhau khi xúc xắc ra số xấu. Nó dạy lập kế hoạch, kiên nhẫn, và đọc sử bằng cả tay lẫn mắt.

Muốn thử, hãy bắt đầu bằng một bộ luật ngắn, một thời kỳ mình thích đọc, và hai đội quân nhỏ. Tìm một nhóm ở thành phố mình qua các hội yêu mô hình, hoặc rủ một người bạn và dựng một trận trên bàn ăn. Đọc lại Little Wars của Wells để giữ tinh thần nhẹ nhàng của người đi trước: đây là thú vui, đừng biến nó thành chuyện ăn thua.

Câu hỏi thường gặp

Thú chơi mô hình cờ trận cổ trang là gì?

Đó là việc bày những đội quân tượng nhỏ tự sơn theo một thời kỳ lịch sử lên địa hình thu nhỏ, rồi hai người đi quân theo lượt bằng thước đo và xúc xắc theo một bộ luật. Nó kết hợp thủ công, đọc sử và đối đầu trí tuệ.

Mới bắt đầu nên chọn tượng cỡ nào?

Người mới thường chọn 15 mm hoặc 28 mm. Cỡ 15 mm rẻ hơn, bàn nhỏ vẫn đủ; cỡ 28 mm đẹp và dễ sơn hơn nhưng tốn chỗ, tốn tiền. Quan trọng nhất là chọn cùng cỡ với nhóm bạn sẽ chơi cùng.

Một ván cờ trận mô hình mất bao lâu?

Với bộ luật gọn và quân ít, một ván mất khoảng một giờ. Những ván lớn ở câu lạc bộ, nhiều người tham gia và bàn dài vài mét, có thể kéo dài cả ngày.

Ở Việt Nam có tượng quân Đại Việt không?

Rất hiếm hãng làm sẵn. Người chơi thường sơn lại tượng các đội quân Đông Á gần giống, tự nặn sửa bằng đất epoxy hoặc in 3D. Khi làm nên dựa vào hiện vật bảo tàng và ghi rõ phần phỏng đoán.

Thú chơi này có tốn kém không?

Có thể rất tốn nếu mua ồ ạt, nhưng bắt đầu nhỏ thì không đắt: một bộ luật ngắn, hai đội quân nhỏ và vài khối địa hình tự làm từ xốp, bìa là đủ chơi nhiều tháng.

Mở app Xung Đột

Sa bàn giấy, quân cờ gỗ — cắt tiếp tế, hạ thủ phủ

Mở app Xung Đột

Bài viết liên quan

Mở app Xung Đột

Sa bàn giấy, quân cờ gỗ — cắt tiếp tế, hạ thủ phủ

Mở app Xung Đột Xem app khác